QTO - Theo các nhà nghiên cứu, văn hóa Đông Sơn là giai đoạn phát triển rực rỡ của thời đại Hùng Vương với nhiều thành tựu trong lao động, sản xuất và đời sống hằng ngày. Những dấu tích của văn hóa Đông Sơn trên mảnh đất Quảng Trị vẫn còn lưu vết đến tận ngày nay và được Bảo tàng Quảng Trị gìn giữ, bảo quản. Qua đó, các thế hệ sau hiểu rõ hơn về lịch sử hào hùng và quá trình nỗ lực lao động, sáng tạo trong buổi đầu dựng nước của dân tộc Việt Nam.

Dấu tích của nền văn hóa Đông Sơn

Những nghiên cứu của PGS.TS Trịnh Sinh, Viện Khảo cổ học cho thấy, các hiện vật đồng thau, trong đó có cả trống đồng, thố đồng... là những chứng cứ quan trọng về sự có mặt của văn hóa Đông Sơn trên một vùng rộng lớn các địa phương của tỉnh Quảng Bình (cũ) như: Bố Trạch, Quảng Trạch, Lệ Thủy, Quảng Ninh và Minh Hóa...

Đặc biệt tỉnh Quảng Bình (cũ) là nơi có những đồ đồng quý của văn hóa Đông Sơn cách đây hơn 2.000 năm. Nơi tập trung văn hóa Đông Sơn rõ nét nhất là ở huyện Quảng Trạch trước đây, trong đó đáng chú ý là tại xã Quảng Lưu (cũ) đã tìm được 2 trống đồng Đông Sơn.

Qua đó cho thấy, mảnh đất Quảng Bình đã in đậm dấu ấn của người Việt từ cách đây khoảng 2.000 năm, là một mảnh đất văn vật có lịch sử lâu đời từ thời đại đồ đá mới cho đến thời đại kim khí và tiếp nối liên tục về sau này trong quá trình thống nhất và hòa hợp các cộng đồng dân cư cổ đại tiến đến thống nhất trong một nhà nước Việt Nam.

Hướng dẫn viên bảo tàng tỉnh Quảng Trị giới thiệu về các hiện vật thuộc văn hóa Đông Sơn - Ảnh: M.N

Đối với tỉnh Quảng Trị trước đây, theo cuốn “Địa chí Quảng Trị”, so với vùng phía bắc là Quảng Bình (cũ) - nơi dấu ấn Đông Sơn khá rõ nét và vùng phía nam là Thừa Thiên Huế (cũ) - nơi dấu ấn Sa Huỳnh vượt trội, các kết quả nghiên cứu khảo cổ chưa có hướng phân định rạch ròi. Vì thế có thể hình dung, khu vực này là tâm điểm của vạch ngăn tiếp biến, giao thoa giữa 2 nền văn hóa Đông Sơn và Sa Huỳnh.

Vào thời đại kim khí, khu vực thượng nguồn sông Hiếu, sông Thạch Hãn là địa bàn cư trú của nhiều nhóm cư dân sống tập trung. Những phát hiện khảo cổ học đã cho thấy các nhóm cư dân này có những đặc trưng văn hóa thiên về nền văn hóa Đông Sơn.

Cho đến nay, những gì đặc trưng nhất của giai đoạn sơ sử với khoảng niên đại từ 2.500 đến 2.000 năm cách ngày nay trên vùng đất Quảng Trị (cũ) được phát hiện mang tính tình cờ, ngẫu nhiên, rải rác, ít được tập trung và mặc dù đã có một số cuộc điều tra của các nhà nghiên cứu nhưng chưa có dấu hiệu tìm được về một di chỉ.

Hiện vật về thời kỳ này được tìm thấy chủ yếu ở vùng núi đồi và trung du thuộc thượng nguồn sông Thạch Hãn (trừ trống đồng Trà Lộc), trong đó đáng chú ý là các địa điểm có dấu hiệu tập trung ở Cù Bai (Hướng Hóa), An Khê (Gio Linh), Hiền Lương (Vĩnh Linh), Như Lệ (Hải Lăng)...

Hiện vật “gọi tên” lịch sử

Tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, trống đồng Trà Lộc là một trong những bảo vật quốc gia được trưng bày tại đây và là hiện vật thu hút nhiều sự chú ý của khách tham quan. Với chất liệu kim loại đồng, trống có trọng lượng 8kg, đường kính mặt trống 33,5cm, đường kính chân trống 41,5cm và chiều cao toàn thân là 27cm. Trống còn nguyên hình dạng, hoa văn còn rất rõ nét. Ở rìa của chân trống bị sứt mẻ một mảnh lớn (39cm) và hai mảnh nhỏ (7cm; 4,5cm).

Căn cứ vào hình dáng chi tiết hoa văn trang trí trên trống và kết quả phân tích các thành phần hợp kim, các nhà nghiên cứu khảo cổ khẳng định: Trống đồng Trà Lộc là trống đồng loại I theo cách phân loại của Heger, có niên đại cách ngày nay khoảng 2.500 năm. Trống có thân thon, đế choãi, tang phình, có 4 quai.

Trên các bộ phận mặt trống, tang trống và thân trống đều được trang trí theo hai loại hoa văn: Đó là hoa văn hình học và hoa văn hiện thực. Trong đó, hoa văn hình học được tạo ra nhằm làm nền cho hoa văn hiện thực. Ngoài ra, bảo tàng còn trưng bày trống đồng An Khê, có niên đại cách đây 2.000 năm.

Trống đồng Trà Lộc và An Khê được trưng bày tại bảo tàng tỉnh Quảng Trị - Ảnh: M.N

Theo ông Mai Thế Trung, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh, bên cạnh trống đồng, riêng với văn hóa Đông Sơn, đơn vị còn trưng bày các loại hiện vật đa dạng khác. Hiện nay, ở Quảng Bình (cũ) phát hiện 8 di tích văn hóa Đông Sơn bao gồm: Khương Hà, Cổ Giang, Long Đại, Thanh Thủy, Hợp Hóa, Bàu Khê, Đá Bàn và Phù Lưu. Hiện vật thu được từ các di tích này rất phong phú, bao gồm các loại hình như: Đồ đồng, đồ đá, đồ thủy tinh, đồ gốm. Trong mỗi chất liệu ấy lại rất đa dạng về hình dáng, chức năng, công dụng khác nhau. Trong đó, tiêu biểu nhất là đồ đồng và được phát hiện nhiều nhất là các công cụ sản xuất.

Các loại rìu đồng được trưng bày, gồm: Rìu xòe cân, rìu hình chữ nhật, rìu lưỡi lệch; nhóm vũ khí, gồm các lưỡi giáo, mũi lao và dao găm. Giáo gồm hai loại, loại có chuôi tra cán và loại có họng tra cán, đa số lưỡi giáo có tiết diện hình lá.

Bên cạnh đó là các loại đồ đồng dùng trong sinh hoạt, như: Thố đồng ở Bàu Khê (xã Thanh Trạch cũ). Đây là một trong những hiện vật điển hình của nền văn hóa Đông Sơn. Đặc biệt, một trong những giá trị vật chất được xem là đỉnh cao của kỹ thuật chế tác đồ đồng thời Đông Sơn đó là trống đồng Phù Lưu thuộc nhóm Heger loại I, trống có niên đại vào thời Đông Sơn muộn.

Con người thời kỳ này cũng đã biết sáng tạo nên đồ trang sức bằng thủy tinh. Các hiện vật phát hiện ở di chỉ Khương Hà, Cổ Giang là các vòng tay, chuỗi hạt và khuyên tai có mấu. Vòng tay thường gặp có tiết diện ngang, thân hình tam giác, màu xanh. Những hạt chuỗi có loại hình và màu sắc hạt nâu đen, hạt màu xanh, hạt màu trắng và hạt màu nâu; khuyên tai có mấu rất độc đáo với kích thước nhỏ nhắn và rất đẹp. Còn khuôn đúc rìu được phát hiện tại huyện Tuyên Hóa (cũ), khuôn có hai mang làm bằng đá sa thạch khá hoàn mỹ. Điều này là một cơ sở để chứng minh cư dân Quảng Bình (cũ) có thể tự đúc đồng tại chỗ.

Qua không gian trưng bày cho thấy các di tích văn hóa Đông Sơn ở Quảng Bình đã phản ánh sự phát triển cao về kỹ thuật, tính thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa này.

Có thể nói, những hiện vật được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị giúp chúng ta càng thêm tự hào về mảnh đất Quảng Trị ngày trước - nơi văn hóa Đông Sơn của thời đại Hùng Vương phát triển rực rỡ.

Mai Nhân