QTO - Nhắc đến cây cà phê ở vùng phía Tây Quảng Trị, nhiều người thường nghĩ đến cây cà phê chè (Arabica), chủ yếu là giống Catimor đã được trồng từ nhiều năm nay. Thế nhưng, tại thôn Thuận 1, xã Lìa, chị Trần Thị Thanh Thuyết lại chọn một hướng đi khác khi kiên trì với cây cà phê vối (Robusta). Từ quyết định từng bị nhiều người hoài nghi, đến nay gần 1ha cà phê vối đã mang lại cho gia đình chị nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi năm, đồng thời mở ra hướng sinh kế mới trên vùng biên.

Dẫn chúng tôi tham quan vườn cà phê rộng gần 1ha với khoảng 700 gốc đang sinh trưởng tốt, chị Trần Thị Thanh Thuyết vừa kiểm tra từng hàng cây vừa kể về những ngày đầu lập nghiệp. Từ năm 1998, khi nhiều hộ dân trong vùng vẫn chủ yếu trồng sắn, cây ăn quả hoặc một số loại cây công nghiệp truyền thống, chị Thuyết đã bắt đầu tìm hiểu và đưa cây cà phê vối về trồng thử nghiệm.

Chị Trần Thị Thanh Thuyết ở xã Lìa kiểm tra vườn cà phê vối đang sinh trưởng tốt của mình - Ảnh: L.A

Đây là quyết định khá táo bạo thời điểm đó bởi cây cà phê vối vốn gắn với các tỉnh Tây Nguyên, trong khi vùng phía Tây Quảng Trị từ lâu quen với cà phê chè. Không có nhiều kinh nghiệm, chị tự tìm hiểu kỹ thuật, rồi vào tận huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng (cũ) để mua giống mang về trồng. Những lứa cây đầu tiên cho thấy khả năng thích nghi khá tốt với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng địa phương.

Từ vài hàng cây thử nghiệm ban đầu, diện tích cà phê được mở rộng qua từng năm. Đến nay, gần 1ha đất của gia đình đều được phủ kín bởi cà phê vối. Đặc biệt, thay vì để vườn cây già cỗi theo thời gian, chị đã chủ động liên hệ với các nhà vườn uy tín ở Lâm Đồng để đưa các giống mới về lai ghép cải tạo. Trong đó, phương pháp ghép cải tạo bằng giống “xanh lùn” trên nền gốc cà phê vối cũ đã mang lại hiệu quả vượt trội.

Những chồi ghép mới không chỉ giúp cây kháng bệnh tốt hơn, giảm thiểu sâu bệnh hại mà còn cho ra những chùm quả dày đặc, trái to đều, cành thứ cấp phát triển mạnh mẽ. “Cây cà phê cũng như nhiều loại cây trồng khác, muốn đạt hiệu quả thì phải thường xuyên cải tạo giống và chăm sóc đúng kỹ thuật. Nếu chỉ trồng rồi để đó thì rất khó cho năng suất cao”, chị nói.

Chị Trần Thị Thanh Thuyết ở xã Lìa thường xuyên theo dõi hệ thống tưới nước, chăm sóc vườn cà phê vối nhằm đảm bảo năng suất và chất lượng cây trồng - Ảnh: L.A

Theo chị Thuyết, khác với cây cà phê chè, cà phê vối đòi hỏi người trồng phải đầu tư công chăm sóc khá bài bản, từ lắp đặt hệ thống tưới, làm bồn giữ nước, bón phân đến cắt tỉa cành tạo tán, tuy nhiên, bù lại việc thu hoạch lại thuận lợi hơn. Nguyên do là cây cà phê chè chín rải rác nên người trồng phải tốn nhiều chi phí thuê nhân công thu hái từng đợt quả chín, trong khi cây cà phê vối lại chín đồng loạt và quả bám cành rất chắc.

Nhờ vậy gia đình chị có thể đợi quả chín khoảng 80-90% rồi trải bạt thu hoạch toàn bộ quả trên cây. Một ưu điểm nữa của cây cà phê vối là vòng đời khai thác tương đối dài. Nếu chăm sóc tốt, cây có thể cho thu hoạch ổn định từ 15 năm trở lên mới cần tái canh. Khi áp dụng phương pháp ghép cải tạo, thời gian gián đoạn sản xuất cũng không quá dài.

“Sau khi cắt ghép, thường mất khoảng một năm không có thu hoạch. Sang năm thứ hai cây đã bắt đầu cho quả bói và năm thứ ba có thể thu hoạch chính thức”, chị Thuyết cho hay.

Hiện tại, bình quân mỗi cây cà phê vối trong vườn cho sản lượng khoảng 20kg quả tươi. Với khoảng 700 cây trên diện tích gần 1ha, sản lượng hằng năm đạt khoảng 14 tấn. Những năm thuận lợi, sản lượng có thể đạt trên 16 tấn quả tươi, cao hơn mức bình quân của nhiều hộ trồng cà phê trong khu vực. Năm 2025, giá cà phê quả tươi tại địa phương đạt khoảng 23.000 đồng/kg. Với mức giá này, doanh thu từ vườn cà phê của gia đình đạt trên 320 triệu đồng. Sau khi trừ chi phí sản xuất mô hình cho lợi nhuận từ 170-200 triệu đồng, giúp gia đình có điều kiện phát triển kinh tế, chăm lo cuộc sống.

Không chỉ mang lại nguồn thu cho gia đình, mô hình của chị Thuyết còn trở thành địa chỉ để nhiều hộ dân trong vùng tìm đến tham quan, học hỏi kinh nghiệm, đặc biệt là những năm gần đây, khi giá cà phê liên tục duy trì ở mức cao.

Chị Trần Thị Thanh Thuyết ở xã Lìa ghép cải tạo cà phê vối bằng giống xanh lùn trên gốc cà phê cũ - Ảnh: L.A

Bà Nguyễn Thị Phương Thủy, cán bộ nông nghiệp Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Lìa thông tin, cà phê vối là loại cây có khả năng thích nghi khá tốt với một số vùng đất trên địa bàn, đặc biệt là khu vực các thôn Thuận 1 và Thuận 2. Qua khảo sát, hiện tại trên địa bàn xã có khoảng 10ha trồng cây cà phê vối, trong đó diện tích đang cho thu hoạch khoảng 3-5ha. Theo bà Thủy, khó khăn lớn nhất hiện nay là nhiều hộ dân còn sản xuất theo kinh nghiệm, chưa chú trọng đầu tư chăm sóc đúng mức.

Trong khi đó, cây cà phê vối đòi hỏi người trồng phải thường xuyên theo dõi tình hình sinh trưởng, bổ sung dinh dưỡng, nước tưới và thực hiện cắt tỉa hợp lý. “Đây là cây trồng có tiềm năng mang lại giá trị kinh tế khá cao nhưng cũng yêu cầu kỹ thuật chăm sóc tương đối bài bản. Qua thực tế theo dõi, những hộ thực hiện đúng quy trình kỹ thuật thì cây cà phê vối sinh trưởng tốt và cho hiệu quả kinh tế tương đối ổn định. Trong đó, mô hình của chị Trần Thị Thanh Thuyết là một trong những mô hình tiêu biểu trên địa bàn hiện nay”, bà Thủy cho hay.

Chủ tịch UBND xã Lìa Trần Đình Dũng thông tin, bên cạnh cây sắn, cao su, chuối và các loại cây ăn quả, thời gian qua, nhiều hộ dân trên địa bàn xã đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất trên cùng đơn vị diện tích. Trong đó, mô hình trồng cà phê vối của gia đình chị Trần Thị Thanh Thuyết là một trong những mô hình mang lại hiệu quả kinh tế khá tốt trên địa bàn.

Theo ông Dũng, trên cơ sở này, thời gian tới địa phương sẽ tiếp tục tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn kỹ thuật; đẩy mạnh hỗ trợ từ các chương trình mục tiêu quốc gia, dự án nhằm khuyến khích người dân nhân rộng những mô hình phù hợp. Qua đó tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập và từng bước hình thành những mô hình sản xuất hiệu quả, phù hợp với điều kiện địa phương.

Lê An