QTO - Nhắc đến lịch sử phát triển thư viện hồi đầu thế kỷ XX ở miền Trung, có một hiện tượng văn hóa độc đáo là sự ra đời của Hội Thư viện Đồng Hới (Société de la Bibliothèque de Donghoi). Đây là một tủ sách công vụ và là một mô hình thiết chế xã hội dân sự kiểu mới, được tổ chức bài bản đến mức Khâm sứ Trung Kỳ phải ban hành công văn lấy làm “hình mẫu” để nhân rộng ra (Thông tư số 125C của Khâm sứ Trung kỳ ngày 19/12/1912 Về vấn đề thư viện Đồng Hới, Công báo Trung Kỳ, Số N24/1912, tr.734-736).
Văn bản được Khâm sứ Mahé ký, gửi đến tất cả Công sứ các tỉnh miền Trung và Thị trưởng Đà Nẵng để giới thiệu tại tỉnh lỵ Đồng Hới, một bản điều lệ của Hội Thư viện vừa được đệ trình lên chính quyền. Tài liệu mang những lời lẽ đầy trân trọng để “lưu ý về lợi ích to lớn của việc thành lập các hội tương tự tại các tỉnh lỵ hoặc các trung tâm trọng điểm”.
![]() |
| Không ảnh Đồng Hới đầu thế kỷ XX (Delcampe.net) - Ảnh: Tư liệu |
Thậm chí, với những địa phương đã có thư viện, Khâm sứ Mahé cũng khuyến cáo nên nhanh chóng tiếp thu, áp dụng quy chế quản trị theo tinh thần từ Thư viện Đồng Hới. Một thị xã nhỏ hẹp miền Trung, nép mình bên dòng Nhật Lệ, bỗng chốc trở thành ngọn cờ đầu trong nỗ lực hiện đại hóa không gian đọc công cộng.
Điểm tiến bộ và nhân văn nổi bật nhất của thiết chế này nằm ở Điều 1 của bản điều lệ: “Thiết lập tại tỉnh lỵ tỉnh Quảng Bình một thư viện phục vụ người Âu và người bản xứ gia nhập quy chế này”. Trong bối cảnh xã hội đương thời, việc mở rộng cánh cửa tri thức bình đẳng Pháp-Việt là một tư duy rất cởi mở.
Đặc biệt, thư viện không sống bằng ngân sách nhà nước mà hoạt động theo nguyên tắc tự chủ của một hội đoàn. Nguồn vốn tài liệu được xây dựng từ sự đóng góp đa dạng, với sách do các nhà hảo tâm hiến tặng, tiền trợ cấp, tiền phạt quá hạn và bồi thường sách hỏng, cùng nguồn cốt lõi là hội phí đều đặn 50 xu/tháng/hội viên. Cơ chế tài chính minh bạch này giúp thư viện gắn chặt quyền lợi-trách nhiệm của người đọc với sự sống còn của thiết chế văn hóa. Nếu ai nợ hội phí quá 3 tháng đều bị coi là tự ý rời hội, chỉ được tái gia nhập khi thanh toán xong công nợ cũ và được ban quản lý phê chuẩn.
Đọc kỹ 14 điều khoản trong bản quy chế được thông qua ngày 16/11/1912 tại Đồng Hới mới khâm phục trước tư duy tổ chức khoa học, chuẩn mực và chi tiết của những người sáng lập.
![]() |
| Khâm sứ Trung kỳ gửi mẫu Thư viện về các tỉnh - Ảnh: Tư liệu |
Về nghiệp vụ thư viện, văn bản phân định rạch ròi quy trình quản lý, sách bắt buộc phải được biên mục mới đưa ra lưu hành, ấn phẩm báo chí phải chờ sau khi chuyến bưu phẩm định kỳ tiếp theo cập bến mới chuyển giao. Hệ thống tra cứu được quy chuẩn thành mục lục mẫu mực khi vừa xếp theo vần chữ cái tên tác giả, vừa kèm bảng chỉ mục đánh số thứ tự đối chiếu. Việc mượn trả quy định chặt chẽ bằng phiếu mượn có chữ ký và ngày tháng rõ ràng.
Nhằm hỗ trợ những người say mê đọc sách sống ở vùng sâu, vùng xa, điều lệ phân cấp rất tâm lý với hội viên ở tỉnh lỵ chỉ được mượn 3 cuốn trong 15 ngày, nhưng hội viên ở các huyện, làng xa xôi trong tỉnh được mượn tới 6 cuốn với thời hạn cả tháng. Nếu trễ hạn, mức phạt 2 xu/ngày cho mỗi cuốn sách sẽ được áp dụng nghiêm ngặt để bảo đảm tính lưu thông của tài liệu.
Về bộ máy điều hành, tính dân chủ được đề cao khi toàn bộ ban lãnh đạo 3 người (Chủ tịch, Phó Chủ tịch, Thủ thư kiêm thủ quỹ) đều do Đại hội đồng hội viên bầu ra theo nhiệm kỳ 1 năm. Đáng chú ý, điều lệ dành riêng Điều 8 để tôn vinh và bố trí nhân sự địa phương, bên cạnh một thư ký bản xứ, thư viện còn tuyển dụng thêm một vị “nho sĩ /trí thức người Việt” để hỗ trợ quản trị và trao đổi học thuật. Sự xuất hiện của những nhà nho am tường Hán học và chữ Quốc ngữ ở đây cho thấy tinh thần giao lưu tri thức, kết nối giữa học thuật truyền thống phương Đông và văn minh đọc phương Tây đương thời.
![]() |
| Trang đầu của Bản Điều lệ Thư viện Đồng Hới (1912) - Ảnh: Tư liệu |
Hơn thế nữa, tính tương tác cộng đồng được thiết lập rất cụ thể qua một “cuốn sổ đặc biệt”. Tại đây, độc giả có quyền ghi lại yêu cầu đặt mua các cuốn sách mới, đề nghị đặt báo định kỳ hay đóng góp ý kiến về cung cách phục vụ để ban điều hành giải quyết công khai tại phiên họp định kỳ. Mọi việc thu chi, kiểm kê tài sản và quyết toán sổ sách đều phải lập biên bản và báo cáo trước Đại hội đồng thường niên.
Suốt dặm dài lịch sử, vùng đất phía Nam đèo Ngang luôn gắn bó mật thiết về địa lý, văn hóa và con người. Việc nhìn lại văn bản hành chính năm 1912 về Hội Thư viện Đồng Hới mang nhiều ý nghĩa sâu sắc cho việc xây dựng đời sống văn hóa đọc tại các địa phương hiện nay.
Hơn một thế kỷ trước, cha ông ta trong gian khó đã biết tổ chức một không gian sách văn minh, kỷ cương, dung hòa giữa các cộng đồng và đề cao vai trò làm chủ của người thụ hưởng. Thư viện khi ấy không phải là một kho chứa sách lạnh lẽo, thụ động chờ đợi người tìm đến, mà là một tổ chức sinh động, biết xã hội hóa nguồn lực, biết lắng nghe phản hồi của bạn đọc và biết trân trọng trí thức sở tại.
Nhắc lại một dấu ấn văn hóa đọc từ năm 1912 trên mảnh đất Đồng Hới kiên cường như một câu chuyện hoài niệm tư liệu xưa, khẳng định truyền thống hiếu học, khát khao tiếp cận ánh sáng tri thức đã ăn sâu vào căn tính của người dân nơi đây, để thế hệ hôm nay có thêm niềm tự hào và động lực bồi đắp văn hóa đọc trong kỷ nguyên mới.
Trần Đình Hằng











