Từ mạch nguồn lịch sử đến khát vọng vươn mình

  • 10:05, 20/11/2026
  • icon facebook
  • icon youtube
  • icon titok

QTO - Thuở nhỏ, tôi thường nghe người lớn ngâm câu hò cũ: "Tham công lên cắt trên Cùa/Một ngày ba bữa cũng thua ở làng". Xứ Cùa thuộc xã Cam Chính và xã Cam Nghĩa trước đây, nay là xã Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị. Ngày ấy, đường lên vùng đất này chỉ là lối mòn đất đỏ quanh co, vắt vẻo qua đèo Cùa hiểm trở, đi lại cách trở vô cùng. Nay, con đèo dài chừng 8 cây số đã được trải nhựa phẳng lỳ, tạo thuận lợi cho việc đi lại, giao thương và mở ra diện mạo mới cho cả vùng bán sơn địa giàu truyền thống.

Làng tôi nằm ở miền núi Cam Lộ, cách xứ Cùa chỉ vài cây số đường chim bay - nơi ghi dấu tích thành Tân Sở được xây dựng trong những năm 1883-1884 làm căn cứ dự phòng cho phong trào kháng chiến, trước biến cố kinh đô Huế thất thủ vào tháng 7/1885. Ngày bé, cha tôi thường chỉ về động Nhà Vời phía Đông Nam, kể rằng cứ gần sáng, trong gió ngàn lại vẳng tiếng cồng chiêng, tiếng voi đi, ngựa hí - dư âm buổi tập trận thuở vua Hàm Nghi ra Tân Sở. Lớn lên, nhiều đêm nằm lắng nghe, tôi chỉ thấy tiếng gió núi rì rào. Dẫu biết lời cha chỉ là huyền thoại, tôi vẫn tin chính lòng ngưỡng vọng tiền nhân đã khắc sâu ký ức hào hùng của thời Cần Vương trong tâm thức người dân gian nơi đây.

Đèo Cùa - Ảnh: P.X.D
Đèo Cùa - Ảnh: P.X.D

Từ mạch nguồn lịch sử ấy, tìm về làng An Hưng dưới chân đèo Cùa, ta càng thấm thía truyền thống bất khuất của mảnh đất từng ghi dấu bước chân và sự nghiệp của  nhiều bậc anh hùng hào kiệt. Tiêu biểu là chí sĩ Khóa Bảo Nguyễn Hữu Đồng (1860-1920)-người thanh niên 25 tuổi văn võ song toàn từng tuốt gươm hộ giá vua Hàm Nghi vượt đèo Cùa (dân gian còn gọi là đèo Con Cui) lên Tân Sở cứu nước năm 1885. Khi đại cuộc không thành, ông trở về quê mở trường dạy học, giữ trọn khí tiết đến cuối đời. Tiếp nối ngọn lửa yêu nước ấy là hai anh em nhà cách mạng kiên trung: đồng chí Hồ Chơn Nhơn, hy sinh năm 1937 trong nhà tù thực dân Pháp. Ông là anh ruột của đồng chí  Hồ Xuân Lưu, Bí thư Tỉnh ủy Quảng Trị, người cũng hy sinh trong nhà tù ở Sài Gòn năm 1957. Hôm nay, tên tuổi các bậc tiền nhân đã được trân trọng đặt cho những con đường, ngôi trường. Di tích thành Tân Sở cùng với cao điểm 241 đã là điểm dừng chân du khách gần xa. Ngôi từ đường cụ Khóa Bảo tại làng An Hưng vẫn ngày đêm ấm khói hương tri ân.

Ông Phan Sĩ Lộc, chắt ngoại cụ Khóa Bảo, xúc động chia sẻ: “Cụ Khóa Bảo yêu nước, thương dân, luôn tận tụy cống hiến cho xã tắc, có công với quê hương đất nước. Con cháu chúng tôi rất tự hào và luôn lấy tấm gương của cụ để giáo dục thế hệ trẻ hôm nay”.

Chính lòng tự hào về truyền thống cha ông đã tiếp thêm nội lực để người dân xứ Cùa hôm nay bền bỉ đánh thức tiềm năng của vùng đất đỏ bazan màu mỡ. 

Về với vùng Cùa hôm nay, ấn tượng đầu tiên là sự đổi thay của con đèo từng là tuyến đường  độc đạo năm xưa. Dọc cung đường này, một không gian du lịch sinh thái gắn với  chiều sâu lịch sử đang dần hình thành. Nằm cách đỉnh đèo chừng 1 km, trang trại rộng 3 ha mang tên "Đèo Vua" của anh Từ Linh Nhân chính là điểm sáng tiên phong cho hướng đi này.

Thay vì sản xuất thuần túy, anh Nhân đã khéo léo đánh thức giá trị văn hóa – lịch sử trên mảnh đất vua Hàm Nghi từng đi qua. Anh chia sẻ: "Ban đầu, tôi ấp ủ tâm nguyện hiến đất lập nơi thờ phụng vua Hàm Nghi. Nhưng khi tỉnh quy hoạch không gian tưởng niệm tập trung tại di tích Tân Sở, tôi thấy rất hợp lý nên chuyển hướng làm kinh tế xanh, đặt tên trang trại là "Đèo Vua" để tri ân lịch sử bằng sức sống mới của vùng đất này".

Từ tư duy nhạy bén ấy, trên diện tích 3 ha, anh quy hoạch các vùng trồng hoa tạo cảnh quan kết hợp trồng tre lấy măng cho giá trị kinh tế bền vững. Tận dụng khí hậu mát mẻ và địa hình triền đèo, trang trại bước đầu vừa có nguồn thu nông sản ổn định, vừa định hình diện mạo một trạm dừng chân sinh thái độc đáo, thu hút du khách đến trải nghiệm không gian xanh và tìm hiểu lịch sử.

Nếu mô hình "Đèo Vua" mở ra không gian trải nghiệm mới mẻ cho du khách trên cung đường lịch sử, thì chính những sản vật đặc trưng bản địa lại là yếu tố giữ chân và tạo nên sức hút bền vững cho vùng đất Cùa.

Trong những sản vật được ví như "ân tứ của đất trời" nơi đây, cây chè vằng là minh chứng rõ nét nhất cho bước chuyển mình từ kinh tế tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa giá trị cao. Từ loại lá rừng hái về nấu nước uống giải nhiệt dân dã, qua bàn tay chế biến tỉ mỉ kết hợp quy trình chuẩn hóa, cao lá vằng xứ Cùa đã vươn lên thành sản phẩm dược liệu đạt chuẩn OCOP 4 sao, khẳng định chỗ đứng trên thị trường. Tại làng Định Sơn (xã Cam Nghĩa cũ), nghề nấu cao chè vằng không chỉ tạo việc làm ổn định mà còn mở ra cơ hội làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương cho nhiều hộ dân, tiêu biểu như gia đình chị Mai Thị Thủy. Riêng sản phẩm cao chè vằng, mỗi năm chị sản xuất và đưa ra thị trường từ 3 - 4 tấn tấn, giải quyết việc làm thời vụ cho hàng chục lao động, với thu nhập từ 4 - 5 triệu đồng/tháng.Chị Mai Thị Thủy cho biết: "Cây chè vằng vốn mọc tự nhiên trên vùng đồi Cùa sỏi đá. Chính cái nắng gió và sự khắc nghiệt của thời tiết quê hương đã giúp lá chè có vị đắng đậm đà nhưng hậu ngọt sâu rất đặc trưng mà không vùng nào có được. Đây cũng là yếu tố giúp sản phẩm được thị trường ưa chuộng nên tôi mạnh dạn đầu tư mở rộng quy mô và phát triển đến hôm nay”.

Không dừng lại ở cây dược liệu, cả một vùng nguyên liệu nông lâm sản quy mô lớn đã hình thành ở phía Tây xã Cam Lộ. Trao đổi về bức tranh kinh tế địa phương, ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Cam Lộ, cho biết: "Vùng Cùa-gồm hai xã Cam Chính và Cam Nghĩa trước đây sở hữu lợi thế lớn về thổ nhưỡng đất đỏ bazan với khoảng 2.000 ha cao su, 300 ha hồ tiêu chất lượng cao cùng đặc sản gà Cùa nổi tiếng thơm ngon. Nhờ tuyến đèo Cùa được đầu tư nâng cấp khang trang, nông sản của bà con được thông thương thuận lợi, tạo đà vững chắc cho mục tiêu xuất khẩu".

Song song với phát triển nông nghiệp hàng hóa, việc khai thác và phát huy giá trị văn hóa-lịch sử đặc trưng của vùng Cùa cũng được địa phương đặc biệt chú trọng. Sự kết hợp  giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế đangmở ra hướng đimới, trở thành điểm nhấn giàu bản sắc trong bức tranh kinh tế năng động của xã Cam Lộ hôm nay.

Dẫu đặc thù vùng miền núi vẫn còn không ít thử thách phía trước, nhưng nhìn từ những nương tiêu xanh mướt, những lò cao vằng đỏ lửa hay khát vọng xanh trên đỉnh Đèo Vua, có thể tin rằng xứ Cùa đang viết tiếp trang sử mới, trang sử của ý chí tự lực, vươn lên làm giàu trên mảnh đất anh hùng.

Phạm Xuân Dũng

tin liên quan

Mưu sinh theo con nước Hạc Hải
Mưu sinh theo con nước Hạc Hải
QTO - Bao đời nay, người dân ven phá Hạc Hải vẫn bám theo nhịp lên xuống của con nước để đánh bắt cá tôm. Qua thời gian, nguồn lợi thủy sản không còn dồi dào, phương thức đánh bắt cũng thay đổi, nhưng trên mặt phá hôm nay, nhịp mưu sinh vẫn diễn ra mỗi ngày, nối dài ký ức về một thời cá tôm trù phú.
Đồng hành cùng thanh niên
Đồng hành cùng thanh niên
QTO - Bằng những giải pháp thiết thực từ định hướng nghề nghiệp, hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn ưu đãi đến thúc đẩy ứng dụng khoa học công nghệ, Đoàn xã Lệ Ninh đang trở thành “điểm tựa” vững chắc cho đoàn viên, thanh niên (ĐVTN) trên hành trình lập thân, lập nghiệp, góp phần xây dựng nông thôn mới tại địa phương.
Tăng cường công tác hỗ trợ tạo việc làm cho người lao động
Tăng cường công tác hỗ trợ tạo việc làm cho người lao động
QTO - Thời gian qua, công tác hỗ trợ tạo việc làm cho người lao động trên địa bàn tỉnh tiếp tục được triển khai tích cực.