QTO - 1. Những ngày này, lên bản Bạch Đàn, xã Kim Ngân, chiều xuống nhanh lắm. Mặt trời vừa khuất khỏi dãy núi, sương đã từ những khe sâu bò lên, chạm vào mái nhà sàn rồi vướng lại trên những bụi cây ven đường. Người đi rẫy lục tục trở về. Nhiều nhà đóng cửa sớm vì lạnh. Có nhà cửa ngõ không khép, chắc chờ người đi rừng chưa kịp về. Rồi khói bếp bay lên, ban đầu chỉ một vệt mỏng, sau đó đượm dần rồi trôi trên mái nhà. Nhìn từ xa, bản làng như đang trong cùng nhịp thở.

Tôi ngồi bên bếp lửa cùng già làng Hồ Tình. Ông lấy que củi khều vào đống than, một thanh củi cháy đỏ rừng rực, nổ răng rắc. Ông nói, chậm rãi như thể đã nhắc câu ấy vô số lần trong đời: “Bếp lửa không bao giờ hết cháy trên mỗi nhà sàn của đồng bào, nhất là khi mùa đông về. Lửa cho hơi ấm, xua đuổi thú dữ, và bếp lửa là trung tâm níu mọi người về nhà”. Tôi nhìn ngọn lửa reo, rồi nhìn ra khoảng tối đang dày lên ngoài hiên. Ở đây, đi đâu thì đi, cuối ngày rồi cũng phải về nhà. Mà về nhà nghĩa là về với bếp lửa, với nồi sắn thơm lừng cùng những người thân đang quây quần chờ đợi.

Tôi ở Lệ Thủy, miền quê chiêm trũng, nắng rát, mưa chan. Thuở nhỏ, vào những ngày mùa đông rét mướt, tôi hôm nào cũng ngồi bên bếp lửa như vậy. Nhà khi ấy nghèo lắm, mùa đông thì dài lê thê, mưa trút xuống nghe cái lạnh len từ ngoài đồng vào tận trong ruột gan. Nội hay ngồi bên bếp lửa, tay lần từng que củi, còn mạ loay hoay với nồi cơm, nồi khoai. Khói bếp mới nhen hun vào mắt cay xè.

Có hôm, tôi ngồi sát bếp quá, mạ phải kéo ra, lo bén áo. Trẻ con hồi đó khi lạnh thì tìm lửa, đói tìm mạ, tối tìm đường về nhà. Sau này lớn lên, đi qua bao dốc đèo, có hôm bất chợt ngửi thấy mùi khói bếp bốc lên, tự nhiên lòng lại thắt lại vì nhớ. Cái cảm giác hai bàn tay hơ trước lửa, phía sau lưng là ông bà, các em nhỏ cứ choán ngập hồn tôi.

Ở biên giới xã Kim Ngân, tôi gặp cảm giác thân thương ấy nhiều lần. Bếp của người Vân Kiều không đơn thuần để nấu ăn. Buổi chiều, người đi rẫy về là lửa đã được nhen lên ở bếp. Trẻ con sà vào, quấn lấy chân các mẹ. Người già thong thả kể chuyện đi rừng. Có khi chẳng ai nói với nhau câu nào, chỉ ngồi đó nghe tiếng củi nổ lách tách. Ngoài kia, núi rừng tối sầm rất nhanh, đường về mịt mờ trong sương. Mùa mưa, có những đoạn suối dâng cao, chảy xiết, bao vây lấy bản.

Nhà bên có việc, người trong bản tự động sang giúp. Ai thiếu rau thì cho rau, thiếu gạo thì chia gạo. Mái nhà nào có người đau, có người mất, những bước chân tìm đến chẳng cần lời gọi hỏi. Ở đây đủ lâu, tôi hiểu rằng có những điều chẳng tự nhiên thành một lối sống. Tình người đôi khi chẳng phải điều gì lớn lao, nó như bó củi khô âm thầm để trước cửa nhà mình, nắm gạo chia nhau lúc túng thiếu, hay người đi ngang thấy nhà bên đang nhóm bếp thì ghé vào ngồi hơ tay một lát.

Có hôm tôi nghĩ, người miền núi giữ lửa cũng chính là giữ nhau. Không phải lúc nào cũng có chuyện để nói, nhưng ngồi gần nhau bên bếp nghĩa là họ đang sống trọn vẹn với núi rừng. Ở bản, người nào không ra nhà mấy ngày, lập tức có người tới hỏi thăm. Đứa trẻ nghỉ học mấy ngày liền, có người lớn đến tận nhà để tìm hiểu. Sống giữa núi rừng đại ngàn, nơi mỗi nếp nhà cách nhau con dốc, khe suối, những điều ấy sẽ nâng đỡ con người qua những mùa đông khắt nghiệt.

2. Già Hồ Mưa, ở bản Eo Bù, từng thở dài nói với tôi: “Con cháu bây giờ đi làm ăn xa, củi cũng chẳng còn dễ kiếm như ngày trước, không biết sau này, chúng có còn củi để đốt qua mùa đông”. Già không nói những lời lẽ lớn lao về tương lai. Ông chỉ lo, mùa đông rồi lấy gì đốt? Sau trăn trở của già là những đứa trẻ đang lớn lên, những xóm giềng rời bản làng bôn ba, những căn nhà rồi sẽ vắng bóng người… Người già thường vậy, cứ đau đáu lo những chuyện con cháu chưa kịp nghĩ tới.

Tôi có những học trò đang lớn lên như thế. Sáng đến lớp, chiều trở về bản. Có đứa đi bộ qua những đoạn đường dốc đá mà người lớn đi còn mỏi gối. Có đứa quen với sương núi hơn tiếng xe chở cây tràm và cây keo đang rì rầm về xuôi. Có hôm, tôi thấy những bàn tay nhỏ xíu đưa lên phát biểu trong lớp đôi khi lạnh cóng.

Nhìn các em, tôi nghĩ chỉ vài năm nữa thôi, những đứa trẻ này sẽ đi xa. Đứa xuống Đồng Hới, đứa vào Đà Nẵng, đứa tìm công việc ở miền Nam. Mà cũng đúng thôi, ở bản có ít việc để làm. Đi xa chẳng có gì đáng buồn, người trẻ cần một con đường rộng mở hơn để sống. Tôi chỉ mong, trong hành trang của các em còn lưu lại hình ảnh gác bếp của căn nhà đã nuôi mình khôn lớn. Ở đó, tiếng mẹ gọi chiều, tiếng cha ho hắng ngoài hiên, mùi khói bếp nồng nàn mùa đông, và những buổi ngồi quây quần bên nhau.

Tôi không nghĩ bếp lửa cần phải giữ nguyên vẹn như trước đây. Người ta rồi sẽ có những căn nhà kín gió hơn, những chiếc bếp tiện lợi hơn, bởi cuộc sống luôn đổi thay. Những đứa trẻ hôm nay không thể sống mãi như thế hệ ông bà, cha mẹ. Bếp có thể đổi, nhà có thể dời, con đường có thể khác, nhưng sau nhiều ngày bôn ba, mong muốn trở về nhà vẫn là điều giá trị và ý nghĩa nhất.

Tôi vẫn thường gặp học trò trên những con đường từ bản đến trường. Nhìn các em, tôi hay nghĩ đến những bếp lửa ở các bản tôi thường ngang qua. Các em đi học rồi về nhà. Các em biết nhà ở đâu, ai đang chờ mình, biết mùa đông thì quây quần bên bếp lửa. Tôi mong, sau này, khi đi trên những hành trình muôn nẻo, học sinh không quên con đường về bản.

Chiều rời bản Bạch Đàn, tôi đi qua mấy mái nhà đang bốc khói. Sương xuống thấp, rừng phía trước tối dần. Nhiều căn nhà đã tắt đèn, có nhà ánh lửa hồng hắt ra tận hiên. Tôi nhớ lời già làng Hồ Tình, bếp lửa là trung tâm níu mọi người về nhà, rồi lại nhớ bác Hồ Mưa với nỗi lo về những mùa đông chưa đến.

Tôi miên man suy nghĩ, tự nhiên thấy thương những làn khói đang thong thả bay trên các mái nhà sàn. Đêm xuống, những mái nhà trong bản, khói vẫn bay lên, mỏng như sợi chỉ. Tôi đứng nhìn rất lâu và nghĩ, có lẽ bếp lửa ấm mãi và sáng soi để con người nhìn thấy đường trở về nhà.

Ngô Mậu Tình