QTO - Danh họa Lê Bá Đảng-người mang nghệ thuật Việt Nam vươn tầm thế giới. Thế nhưng, phía sau hào quang rực rỡ giữa kinh đô ánh sáng Paris, là một trái tim chưa bao giờ nguôi đau đáu về quê hương, Tổ quốc, nguồn cội với những kiệt tác nghệ thuật để đời.

Mạch nguồn văn hóa quê hương

Làng cổ Bích La Đông, xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị nằm ở hạ lưu sông Thạch Hãn, có bề dày lịch sử gần 500 năm. Đây là vùng đất “địa linh nhân kiệt”, nổi tiếng với truyền thống hiếu học cùng nhiều danh nhân, nhà khoa bảng kiệt xuất, trong đó có bậc thầy nghệ thuật tạo hình thế giới thế kỷ XX-danh họa Lê Bá Đảng.

Rời quê hương từ thuở thiếu thời, từ một chàng trai làm lính thợ ở đất khách quê người, Lê Bá Đảng đã miệt mài nỗ lực, tốt nghiệp thủ khoa Trường Mỹ thuật Toulouse (Pháp), bắt đầu sự nghiệp nghệ thuật để trở thành một trong những danh họa lừng danh thế giới. Song, phía sau ánh hào quang rực rỡ, trái tim người nghệ sĩ tài hoa ấy chưa bao giờ thôi đau đáu về Tổ quốc, quê hương, nguồn cội.

Bậc thầy của nghệ thuật tạo hình thế giới thế kỷ XX-danh họa Lê Bá Đảng - Ảnh tư liệu

Ông từng nói: “Những cánh đồng bát ngát xanh, những lá chuối, cành tre ngẩn ngơ theo chiều gió. Màu sắc của những mái nhà thô sơ, cộc kệch, những cảnh nghèo nàn núp sau luỹ tre, vạt sắn, mang lại tất cả cái hương vị giản dị, thanh khiết của quê tôi là nguồn gốc của bao nhiêu cái đã làm cho tôi say sưa sống lại khi ở đất khách quê người”.

Ông Lê Bá Phục (ở xã Triệu Phong), một trong những người cháu của danh họa Lê Bá Đảng xúc động nói: “Với dòng họ Lê Bá, chú Lê Bá Đảng luôn là niềm vinh dự lớn lao. Dù thành danh ở Pháp, mỗi lần về quê, chú rất giản dị, gần gũi và ấm áp, bên chén nước chè xanh, chú cất giọng Quảng Trị hỏi han mùa màng của bà con lối xóm, sự học của con trẻ. Chú bảo, đi khắp thế giới, ngắm qua bao danh lam thắng cảnh, nhưng chẳng đâu đẹp và bình yên bằng khung cảnh quê nhà”.

Tình cảm ấy được danh họa Lê Bá Đảng gửi gắm trong hơn 60 cuốn sổ nhật ký vô giá mà ông gối đầu giường suốt những năm tháng xa xứ. Đó là những ký ức về thời thơ ấu, những cơn chiêm bao thấy mình trở về ngôi nhà cổ ở làng Bích La Đông. Tư liệu quý giá này vừa được vợ chồng anh Lê Hồng Phương và chị Trương Thị Thu Hiền-cháu của danh họa cất công đưa từ Pháp về quê nhà.

Những cuốn sổ nhật ký vô giá được danh hoạcLê Bá Đảng gối đầu giường suốt những năm tháng xa xứ - Ảnh: A.T

“Hành trình đưa những cuốn sổ nhật ký của ông từ Pháp trở về quê nhà là cả một chặng đường dài với bao cảm xúc mà chúng tôi không thể nào quên. Lật mở từng trang giấy, chúng tôi không khỏi xúc động trước từng dòng chữ tỉ mỉ, đong đầy những trăn trở, suy tư của ông: Làm sao để cuộc sống của người dân Quảng Trị bớt nghèo khó, lam lũ? Làm sao để bà con làng Bích La Đông có một nghề nghiệp ổn định để mưu sinh? Nhìn nét chữ có phần vội vã, chúng tôi hình dung những ý tưởng đau đáu ấy có lẽ đã được ông ghi chép vội ngay trên những chuyến tàu điện ngầm đông đúc nơi xứ người”, chị Trương Thị Thu Hiền, ở phường Nam Đông Hà, cháu dâu của danh họa Lê Bá Đảng chia sẻ.

Không chỉ đong đầy tình cảm dành cho quê hương, những cuốn sổ tay còn lưu giữ nhiều nét phác thảo sơ khai về các ý tưởng nghệ thuật của danh họa Lê Bá Đảng, để từ đây, hàng nghìn tác phẩm nghệ thuật mang tầm vóc thế giới ra đời.

Quê hương, Tổ quốc trong thế giới nghệ thuật của Lê Bá Đảng

Dù bao năm tháng phải sống xa quê, trái tim người nghệ sĩ luôn hòa cùng nhịp đập của sông núi quê hương, dân tộc. Bối cảnh lịch sử và chiều sâu văn hóa Việt Nam luôn trở thành nguồn cảm hứng vĩnh cửu trong sáng tạo của ông.

Hiếm có một danh họa nào sống giữa phồn hoa xứ người lại gắn bó với đất nước bởi các dự án nghệ thuật mà tên gọi đã nói lên tất cả. Có thể kể đến các tác phẩm, như: “Vườn mộ Loa Thành", "Hạt gạo Trường Sơn," "Bàn chân Giao Chỉ", "Làng hoa Bích La", "Tượng đài Thánh Gióng", "Cọc chông Bạch Đằng”...

Bối cảnh lịch sử và chiều sâu văn hóa Việt Nam luôn trở thành nguồn cảm hứng sáng tác của danh họa Lê Bá Đảng - Ảnh: A.T

Những ngày đất nước ra trận, ông có những sáng tác về “Hậu quả chiến tranh” (1965), “Phong cảnh bất khuất” (1973-những bức tranh về Trường Sơn và đường mòn Hồ Chí Minh). Ông từng nói: “Đồng bào tôi mở ra con đường mòn từ Bắc đến Nam với tài trí sức lực của kẻ yếu để tìm lẽ sống. Tôi đắp con đường với màu sắc, với mỹ thuật trong nhà cao cửa ráo ở giữa Paris, rồi đưa ra phô trương nhiều xứ để tỏ lòng kính trọng những ai đã không tiếc máu xương với con đường này...”.

Ông Nguyễn Hoàn, nguyên Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Quảng Trị (cũ) cho rằng: “Theo dõi toàn bộ chặng đường nghệ thuật của danh họa Lê Bá Đảng, có thể thấy tình yêu Tổ quốc và quê hương Quảng Trị luôn là mạch nguồn xuyên suốt với những hình tượng gần gũi, thân thuộc, qua bàn tay của ông không dừng lại ở nét vẽ hoài niệm, mà đã được nâng tầm thành ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại mang tính biểu tượng cao. Chính chiều sâu văn hóa Việt Nam cùng ký ức tuổi thơ đau đáu đã chắp cánh cho các tác phẩm của ông vươn tầm thế giới. Dù sống và thành danh ở nước Pháp, tâm hồn và triết lý sáng tạo của ông vẫn vẹn nguyên một tấm lòng hướng về cội nguồn”.

Dù chặng đường vừa sáng tạo nghệ thuật, vừa vất vả mưu sinh, hay sau này thành danh thì mãi mãi với Lê Bá Đảng vẫn là một tấm lòng tha thiết với Tổ quốc, quê hương. “Bằng sự kết hợp tài hoa giữa tư duy tạo hình phương Tây và tinh thần thiền định phương Đông, ông đã khai phá nên một ngôn ngữ kiến trúc hội họa hoàn toàn riêng biệt. Không gian nghệ thuật trong tranh Lê Bá Đảng vừa đa chiều, vừa mênh mang tính triết lý. Những nét vẽ cách điệu về ngựa, về mèo, con trâu cày, dáng mẹ lưng còng, hay cây đa bến nước… không bao giờ phai nhạt trong tác phẩm của ông. Tất cả hiện lên vừa hư vừa thực, như cõi nhớ thương da diết của một người con tha hương", họa sĩ Hồ Thanh Thoan, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Trị (cũ) cho biết.

Những chuyến trở về quê nhà đầy xúc động của họa sĩ Lê Bá Đảng là hành trình “mang nghệ thuật về nguồn cội” với mong muốn nghệ thuật của mình sẽ ở lại, gắn bó và làm giàu thêm đời sống tinh thần cho người dân quê hương.

Họa sĩ Lê Bá Đảng từng chia sẻ: “Tôi làm nghệ thuật không phải để chứng tỏ mình với thế giới, mà để tìm lại chính mình-một người Việt Nam đúng nghĩa”.

Giờ đây, danh họa Lê Bá Đảng đã thong dong dạo bước về miền mây trắng. Sau một hành trình dài dằng dặc chinh phục những đỉnh cao nghệ thuật ở kinh đô Paris hay New York, điểm dừng chân cuối cùng trong trái tim Lê Bá Đảng vẫn là gian nhà quê mẹ. Nơi đây không chỉ là mảnh đất chôn rau cắt rốn, mà còn là suối nguồn nuôi dưỡng một trái tim luôn đau đáu nỗi niềm với nguồn cội quê hương.

Ông Nguyễn Hoàn, nguyên Phó Giám đốc Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Quảng Trị (cũ) nói thêm: “Danh họa Lê Bá Đảng là một tài năng kiệt xuất, một người con ưu tú đã đưa văn hóa Việt Nam và tâm hồn Quảng Trị ra thế giới. Tôi luôn mong muốn tỉnh nhà sẽ sớm quy hoạch và xây dựng một không gian nghệ thuật Lê Bá Đảng ngay trên mảnh đất quê hương. Đây không chỉ là nơi lưu giữ, trưng bày những di sản vô giá của ông, mà còn là địa chỉ đỏ về văn hóa-nghệ thuật, giúp các thế hệ hôm nay và mai sau hiểu sâu sắc, tự hào và tiếp nối tinh thần sáng tạo bền bỉ của người nghệ sĩ tài hoa này”.

Cả một đời sáng tạo nơi xứ người, danh họa Lê Bá Đảng dù vươn tầm thế giới vẫn luôn đau đớn, trăn trở và tự hào vô bờ bến về nguồn cội. Tình yêu ấy thấm đẫm trong mỗi kiệt tác của ông. “Quê tôi là da, là thịt, là bàn tay, khối óc, tấm lòng, là tất cả đã sinh đẻ ra tôi. Dù có xa quê hương mấy chục năm trời, đầu óc có loáng thoáng cái văn hóa nước ngoài… tôi vẫn là tôi. Về lại quê hương, đất đai, cây cối và con người, bầy chim, đàn cá đều nhận ra tôi và kiêu hãnh tìm lại được người thân. Có lẽ trên đời này, chưa có gì là thực, là hay như chim bay về tổ, cá lội về nguồn”.

Ánh Tuyết