QTO - Năm 2021, khi câu lạc bộ (CLB) dân ca bài chòi Đơn Duệ, xã Vĩnh Hoàng được thành lập, một số hội viên mới ở lứa tuổi thiếu niên đã mang đến niềm hy vọng về một lớp kế cận. Các em học hát, tập diễn xướng, cùng những thành viên lớn tuổi đưa dân ca quê hương vào những cuộc chơi bài chòi. Nhưng vài năm sau, những gương mặt trẻ ấy lần lượt rời đi.

Câu chuyện ở Đơn Duệ cũng là nỗi trăn trở của nhiều CLB nghệ thuật truyền thống trên địa bàn tỉnh Quảng Trị: Ai sẽ là người hát tiếp, để những thanh âm làm nên “căn cước” tinh thần của mỗi làng quê không chìm vào quên lãng?

Khoảng trống…

CLB dân ca bài chòi Đơn Duệ đã duy trì sinh hoạt đều đặn từ ngày thành lập, với hơn 20 hội viên. Hằng tháng, những người yêu dân ca gặp nhau luyện tập, tham gia các hoạt động vui Xuân, đón Tết, lễ hội bài chòi ở địa phương. Những làn điệu dân ca quê hương được đưa vào diễn xướng bài chòi, tạo nên màu sắc riêng cho các hoạt động văn hóa cộng đồng. CLB cũng đến với trường học, trao truyền dân ca và nghệ thuật bài chòi cho học sinh.

Nhưng với bà Trần Thị Lý, Chủ nhiệm CLB, những hoạt động ấy vẫn chưa thể khỏa lấp nỗi lo lớn nhất. Ngày mới thành lập, 4 hội viên ở tuổi 15-16 từng là những gương mặt đầy hứa hẹn. Các em hào hứng học hát, tập bài chòi, đứng trên sân khấu cùng các cô, các bác. Rồi theo thời gian, sự quan tâm ấy nhạt dần. Những người trẻ không còn duy trì sinh hoạt, trong khi lực lượng còn lại phần lớn đã lớn tuổi, người trẻ tuổi nhất cũng đã ngót nghét 40. “Kinh phí để duy trì hoạt động khó thật nhưng điều chúng tôi đau đáu nhất vẫn là không có người trẻ kế cận”, bà Lý chia sẻ.

Các nghệ nhân truyền dạy hò khoan Lệ Thủy cho trẻ em - Ảnh: Nguyễn Hải

Câu chuyện của Đơn Duệ không còn là chuyện riêng của một CLB đơn lẻ. Đây là bài toán khó mà nhiều CLB văn nghệ dân gian đang gặp phải. Những người làm văn hóa ở cơ sở có lẽ đã quen với việc những người trẻ hào hứng tham gia trong một thời gian, rồi thưa dần sau những mùa hội. Tuổi học, công việc, những chuyến đi xa và vô số lựa chọn giải trí khác khiến việc dành thời gian đều đặn cho một loại hình nghệ thuật truyền thống trở thành một quyết định không dễ.

CLB đàn và hát dân ca xã Đông Trạch ra đời từ những năm 1990, xuất thân từ xóm hát Kẻ Đòi, hiện có gần 30 thành viên, người cao tuổi nhất 92 tuổi. Nhiều năm qua, CLB duy trì sinh hoạt, tham gia các chương trình văn nghệ và trực tiếp truyền dạy đàn, hát dân ca, nhất là các điệu tuồng cổ cho học sinh trên địa bàn.

Theo Chủ nhiệm CLB Phạm Thị Hồng Phương, điều đáng mừng là ngày càng có học sinh quan tâm, chủ động tham gia và được các nghệ nhân hướng dẫn. Nhưng thế hệ sau chỉ giữ được một phần câu hát, còn những ngón nghề, thần thái, điệu bộ của tuồng cổ thì không phải ai cũng có thể thể hiện được như thế hệ trước.

… Có được “lấp đầy”?

Sau 24 năm thành lập, CLB ca trù Uyên Phong, xã Tuyên Hóa hiện có gần 30 thành viên thuộc 5 thế hệ. Người cao tuổi nhất gần 80, nhỏ nhất mới 10 tuổi. Hằng tuần, các hội viên nhỏ tuổi được sinh hoạt cùng nghệ nhân, học từng nhịp phách, cách lấy hơi, nhả chữ, đồng thời được nghe kể về lịch sử làng, về tổ nghề và những năm tháng ca trù từng bị lãng quên.

“Ở Uyên Phong, các em có thời gian sống cùng câu hát, được sửa từng lỗi nhỏ và quan trọng hơn, được nhìn thấy những người lớn quanh mình vẫn hát, vẫn tập và coi đó là một phần đời sống. CLB đã tạo được một môi trường đủ thường xuyên để sự yêu thích có cơ hội hình thành và lớn lên”, nghệ nhân dân gian Đặng Thị Thi tự hào chia sẻ.

Rõ ràng, một đứa trẻ khó có thể gắn bó với ca trù nếu chỉ được nghe một vài lần trong năm. Nhưng khi mỗi tuần lại có một buổi tập, có nghệ nhân để hỏi, có bạn bè cùng học và có cơ hội đứng lên biểu diễn như ở Uyên Phong, di sản dần trở thành một trải nghiệm sống chứ không còn là một khái niệm xa xôi.

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, việc đưa dân ca vào trường học là cần thiết nhưng một buổi trải nghiệm chưa đủ để tạo ra người kế tục. Khoảng cách từ biết đến thích, từ thích đến gắn bó cần được lấp bằng những hoạt động liên tục, bằng người truyền nghề và bằng chính cơ hội để người trẻ được tham gia như một chủ thể. Quan trọng hơn, mỗi CLB cần tạo được một con đường để người trẻ bước vào hay không. Khi họ được học từ chính người đi trước, được tự mình hát, biểu diễn, tự mình sáng tạo và hiểu câu hát ấy sinh ra từ chính quê hương mình, khoảng trống ấy mới dần được “lấp đầy”.

Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị cho rằng, việc tạo lực lượng kế cận phải được xem là một trong những yêu cầu quan trọng khi xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở. Theo ông, các CLB cần được tạo điều kiện để duy trì sinh hoạt thường xuyên, đồng thời tăng cường kết nối giữa nghệ nhân với trường học và thế hệ trẻ.

“Khi người dân còn tự nguyện tập hợp, còn muốn hát, muốn chơi đàn, muốn truyền lại những gì mình biết cho thế hệ sau, thì khi đó văn hóa vẫn đang có một đời sống thực sự trong cộng đồng”, ông Thành nhấn mạnh.

Diệu Hương