QTO - Truyện ký “Người tù thông minh” (NXB Hội Nhà văn, năm 2014) của nhà văn Nhất Lâm viết về nhà cách mạng, nhà thơ Vĩnh Mai (1918-1981). Ông là người làng An Tiêm, xã Triệu Thành, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị (cũ), nay thuộc xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị.

Vĩnh Mai tên thật là Nguyễn Hoàng. Trước khi hoạt động văn chương chuyên nghiệp, ông từng là nhà cách mạng, giữ các chức vụ quan trọng như Bí thư Thành ủy Huế, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Trị, Trưởng ban Tuyên huấn tỉnh Quảng Trị, chủ bút 2 tờ báo “Tiếng Vang” bằng 2 thứ tiếng (Việt và Pháp) trong kháng chiến chống Pháp...

Chân dung nhà cách mạng, nhà thơ Vĩnh Mai - Ảnh: Tư liệu

Đây là cuốn sách có độ dài hơn 300 trang (bao gồm cả phần phụ lục), góp phần tái hiện chân thực chân dung của một nhà cách mạng chiến đấu vì dân, vì nước, một trí thức, một nhà thơ, nhà báo bản lĩnh, có nhiều cống hiến cho quê hương, đất nước. 

Sinh thời, nhà văn Nhất Lâm-một người con Quảng Trị-mặc dù tuổi tác đã cao, sức khỏe không thuận lợi, vẫn tâm huyết sưu tầm tư liệu, vận động nhiều người đóng góp tinh thần và vật chất để cho ra đời một tác phẩm khá đầy đặn về một con người yêu nước đáng kính, một kẻ sĩ tiêu biểu của thời hiện đại. Tác giả tận dụng thế mạnh tư liệu để khắc họa nhân vật bằng thể loại truyện ký.

Bên cạnh đó, bằng tâm cảm của một nhà văn, người viết đã có nhiều trang viết đậm chất văn chương. Vì vậy, bên cạnh giá trị tư liệu, giá trị văn học của tác phẩm cũng có những thành công đáng ghi nhận.

Ngay trong chương 1, “Làng bên sông”, khi giới thiệu về làng quê An Tiêm, người viết đã phác họa bối cảnh xã hội mà thế hệ thanh niên quê hương Vĩnh Mai trưởng thành. Trong hoàn cảnh đất nước còn nằm dưới chế độ thuộc địa, những người yêu nước, trong đó có những trí thức như Nguyễn Hoàng, đã lựa chọn con đường cứu nước. Tác giả viết: "Có một lớp thanh niên có học, trong đó có Nguyễn Hoàng là tiêu biểu, không những không chút lo sợ mà đi đầu trong việc tìm đến với các chiến sĩ cộng sản”.

3 chương tiếp theo kể chuyện chàng thanh niên Vĩnh Mai vào học Trường Khải Định ở Huế, do thực dân mở ra để đào tạo những người phục vụ chế độ thuộc địa. Nhưng đây cũng là môi trường đào tạo trí thức và cũng là nơi nung nấu những tâm hồn cách mạng. Ở Huế, Nguyễn Hoàng đã có điều kiện tiếp cận những tư tưởng tiến bộ, trong đó có những tư tưởng gắn với các giá trị được thể hiện qua khẩu hiệu “Tự do-Bình đẳng-Bác ái”.

Những tấm gương của các chiến sĩ cách mạng, trong đó có những người con quê hương Quảng Trị như Đoàn Lân, đã góp phần tác động đến tinh thần và lựa chọn của người thanh niên Nguyễn Hoàng. Anh càng quyết chí đi theo con đường cứu nước, cứu dân, bất chấp mọi khó khăn, nguy hiểm. Đọc những trang này, bạn đọc được chứng kiến một Nguyễn Hoàng học giỏi có tiếng, đàng hoàng, chững chạc tranh luận với các giáo sư người Pháp, không cam chịu cảnh sống lệ thuộc để đổi lấy vinh hoa, phú quý.

Một Nguyễn Hoàng, một học trò nghèo, đã gọi quan lớn tuần vũ Quảng Trị là "ông Tuần” không chút sợ sệt, dù cho cường quyền thị uy trước mặt. Bản lĩnh và khí phách của một người có học từ thời trai trẻ đã hun đúc nên tiết tháo của nhà thơ Vĩnh Mai sau này. Chính khí tiết và trí thông minh của ông đã làm cho Chánh mật thám Trung Kỳ phải thừa nhận sự thông minh, bản lĩnh của người tù cộng sản trẻ tuổi. Những trang viết của Nhất Lâm đã tái hiện sinh động một đoạn đời nhiều thử thách của một người thanh niên giàu bản lĩnh.

Bìa cuốn sách "Người tù thông minh" - Ảnh: P.X.D

“Người tù thông minh” là lời đánh giá của giám ngục người Pháp dành cho Nguyễn Hoàng khi anh từ lao Thừa Phủ (Huế) bị đày lên nhà tù Buôn Ma Thuột. Cùng các đồng chí của mình, trong đó có anh Vịnh (tức đồng chí Nguyễn Chí Thanh), anh đã biến nhà tù thành trường học cách mạng, rèn luyện văn hóa và ý chí tranh đấu, tuyên truyền ngay cả gia đình tên giám ngục, khiến cho kẻ thù cũng phải ngả mũ kính phục. Cuốn sách còn thuật lại đoạn đời vượt ngục về “Xứ Nẫu” Tuy Hòa, rồi tham gia lãnh đạo cuộc khởi nghĩa trong Cách mạng tháng Tám và đảm nhiệm công việc tại Phú Yên.

Trong kháng chiến chống Pháp, bên cạnh công tác chính trị sôi động và có nhiều kỷ niệm, ông đã để lại bài thơ “Khóc Hoài” nổi tiếng khi tưởng niệm một người bạn, một đồng chí đã hy sinh. Bài thơ này đã được lưu truyền rộng rãi ở vùng Bình Trị Thiên và đến ngày nay vẫn còn được nhiều người nhắc đến. Về sau, khi hòa bình lập lại, ông có bài thơ “Lên Vĩnh Yên” được các nhà thơ và độc giả nhớ đến.

Cuốn sách cũng cho thấy con người Vĩnh Mai không khoan nhượng trước cường quyền, không chấp nhận thói dối trá, luồn lọt, nịnh hót để mưu cầu danh lợi hay chí ít là cũng được yên thân. Những mẩu chuyện về Vĩnh Mai trong thời chiến và ngay cả thời bình càng làm nổi bật chân dung Vĩnh Mai chính trực và trung thực. Suốt đời, cho đến phút cuối cùng, ông vẫn là một trí thức thông tuệ, ngay thẳng, bảo vệ chính kiến và quan niệm sống đến cùng. Đó là cảm nhận của người đọc khi khép lại cuốn truyện ký “Người tù thông minh”.

Như đã nói, cuốn sách có giá trị tư liệu khá nổi trội. Nhưng bên cạnh đó, giá trị văn học cũng cần được nhìn nhận đúng mức. Nhiều trang viết ở các chương “Làng bên sông”, “Người tù thông minh”, “Cười ra nước mắt”, “ Khát vọng”… đã chiếm được cảm tình của người đọc.

Chúng ta trân trọng tình cảm sâu nặng và công sức của nhà văn Nhất Lâm trong việc sưu tầm tư liệu, dựng lại chân dung nhà thơ Vĩnh Mai. Cuốn sách là một nỗ lực đáng ghi nhận nhằm giúp bạn đọc hôm nay hiểu thêm về một người con Quảng Trị đã trải qua những năm tháng lịch sử nhiều biến động, đồng thời là một nhà cách mạng, một trí thức, một nhà thơ và nhà báo có những đóng góp đáng trân trọng cho quê hương, đất nước.

 Phạm Xuân Dũng