QTO - Để tiếng cồng, chiêng, xập xõa với những âm điệu ngân vang, trầm hùng tiếp tục vọng giữa đại ngàn Trường Sơn mỗi mùa lễ hội, nhiều nghệ nhân Pa Kô vẫn miệt mài gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sau những bí quyết chỉnh âm các nhạc cụ truyền thống. Đó là vốn quý được cha ông lưu truyền qua nhiều thế hệ, gắn với thuở lập bản, lập làng và trở thành một phần của bản sắc văn hóa dân tộc.

Nghệ nhân Hồ In ở thôn A Túc, xã Lìa chia sẻ, đối với đồng bào Pa Kô, cồng, chiêng, xập xõa là nhạc cụ góp phần tạo nên hồn cốt của nhiều làn điệu dân ca Pa Kô. Từ thuở xa xưa, các nhạc cụ này là tài sản quý giá nhất của người Pa Kô. Sự giàu có, sung túc của mỗi gia đình trong thôn, bản luôn thể hiện ở việc có nhiều cồng, chiêng, xập xõa hiện diện trong nhà. Mỗi mùa lễ hội, trong các nghi lễ trang trọng của đồng bào Pa Kô lúc nào cũng có cồng, chiêng, xập xõa.

Mấy chục năm gắn bó với nghề đánh cồng, chiêng, xập xõa, thổi khèn bè, đến bây giờ, nghệ nhân Hồ In vẫn luôn tự hào là một trong số ít nghệ nhân ở xã Lìa còn có thể thẩm âm cho các nhạc cụ này. Sau mỗi mùa lễ hội, nhạc cụ nào bị lệch âm là ông đều tự tay chỉnh lại. Theo ông, muốn chỉnh âm cho cồng, chiêng, xập xõa, nghệ nhân phải có đôi tai tinh tường, đủ khả năng phân biệt âm cao, âm thấp và nhận biết khi nào âm thanh của nhạc cụ đã đúng hay bị lệch.

Sau khi xác định được “bệnh” của từng nhạc cụ, nghệ nhân dùng búa gõ nhẹ vào thân cồng, chiêng hoặc xập xõa, vừa gõ vừa lắng nghe âm thanh để xác định chính xác vị trí bị phồng hoặc lõm, từ đó điều chỉnh cho âm thanh trở lại chuẩn xác. Đến bây giờ, Câu lạc bộ cồng, chiêng thôn A Túc với 25 thành viên thì chỉ có vài nghệ nhân vừa biết đánh cồng, chiêng, xập xõa, vừa biết chỉnh âm nhạc cụ.

Nghệ nhân Hồ In dùng chiếc A chiu chỉnh âm cho cồng - Ảnh: S.H

Nghệ nhân Hồ Văn Lang ở thôn A Túc chia sẻ, dụng cụ để chỉnh âm thanh cồng, chiêng, xập xõa là chiếc búa, cây A chiu (cây dao có cán gỗ dài khoảng 20cm) hay miếng sắt... Mỗi dụng cụ đều có một chức năng riêng như búa dùng để gõ nhẹ những chỗ dày, chỗ mỏng; chiếc A chiu để cạo, cà chỉnh âm vực, trường độ và cao độ. Cồng, chiêng, xập xõa mua từ nơi khác về, chỉ bằng những dụng cụ này và với kỹ thuật gõ, cạo, cà theo vòng tròn đồng tâm quanh các nhạc cụ, các nghệ nhân có thể điều chỉnh sự lan tỏa của sóng âm để tạo ra âm thanh mong muốn.

Đến bây giờ, do tuổi đã cao nên nghệ nhân Ăm Nhờ ở thôn A Xing, xã Lìa không thể đến được các thôn, bản để chỉnh âm cồng, chiêng, xập xõa cho nhiều gia đình đồng bào dân tộc Pa Kô. Theo ông, hiện nay ở các xã Lìa, A Dơi không còn nghệ nhân nào chế tác cồng, chiêng, xập xõa. Vì vậy, các nhạc cụ này chủ yếu được lưu truyền qua nhiều thế hệ hoặc mua mới từ nơi khác. Tuy nhiên, sau nhiều mùa lễ hội, nhạc cụ thường bị lệch âm và phải nhờ đến các nghệ nhân am hiểu để chỉnh âm.

Điều khiến nghệ nhân Ăm Nhờ luôn trăn trở là nguy cơ mai một đội ngũ kế cận. Nhiều người biết đánh cồng chiêng, xập xõa, thổi khèn bè, hát dân ca và chỉnh âm nhạc cụ đều đã lớn tuổi, trong khi lớp trẻ người Pa Kô ở Lìa và A Dơi dù có năng khiếu lại ít mặn mà với cồng, chiêng, xập xõa cũng như các loại nhạc cụ và làm điệu dân ca truyền thống của dân tộc mình.

Nghệ nhân Ăm Nhờ kiểm tra âm thanh chiếc xập xõa - Ảnh: S.H

Theo nghệ nhân Hồ In, muốn trao truyền lại vốn quý về nghệ thuật đánh cồng, chiêng, xập xõa, thổi khèn bè, hát dân ca Pa Kô và cả cách để chỉnh âm cho các nhạc cụ truyền thống thì cần mở các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ. Nhưng khó khăn hiện nay với Câu lạc bộ (CLB) cồng, chiêng thôn A Túc cũng như nhiều CLB cồng, chiêng khác ở các xã miền núi là không có kinh phí. Thời gian qua, CLB cồng, chiêng thôn A Túc thường xuyên vận động thanh niên trong thôn tham gia sinh hoạt nhằm tạo nguồn kế cận cho đội ngũ nghệ nhân.

Tại đây, lớp trẻ được các nghệ nhân cao tuổi tận tình truyền dạy cách đánh cồng, chiêng, thổi khèn bè, phối âm cho từng làn điệu dân ca Pa Kô và những kỹ năng biểu diễn nhạc cụ truyền thống. Điều đáng mừng là ngày càng có thêm thanh niên gắn bó với CLB, góp phần thắp lên hy vọng phát huy và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Từ khi thành lập đến nay, CLB thôn A Túc đã dàn dựng nhiều tiết mục văn nghệ đậm đà bản sắc Pa Kô, thường xuyên phục vụ các lễ hội, sự kiện văn hóa trên địa bàn các xã Lìa và A Dơi.

 Đối với đồng bào Pa Kô, cồng, chiêng, xập xõa cùng nhiều nhạc cụ truyền thống không chỉ là tài sản quý mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, trước nguy cơ các giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là nghệ thuật cồng, chiêng đang dần mai một, việc tìm được lớp nghệ nhân kế cận trở thành nỗi trăn trở của nhiều nghệ nhân cũng và những người tâm huyết với công tác bảo tồn văn hóa.

Sỹ Hoàng