QTO - Tình cờ tìm hiểu, đọc và biết được một chuyện thiêng. Những tò mò cùng nhiều câu hỏi dồn dập xuất hiện. Vì sao Phù Đổng Thiên Vương, một trong “Tứ bất tử” theo quan niệm tín ngưỡng dân gian từ thuở Hùng Vương dựng nước, lại được người dân làng Tiên Lệ, nay là thôn Long Trung, xã Nam Ba Đồn lưu dấu trên mảnh đất này? Ân đức của vị Thánh với mảnh đất này linh nghiệm như thế nào? Và nữa, Phù Đổng Thiên Vương đã hiển linh từ khi nào để trong tâm thức người dân vẫn còn nhắc nhớ? Tìm trong sử sách, thoạt không thấy tài liệu, ghi chép nào về đền thờ này. Thế nhưng, cho đến bây giờ, người dân nơi đây vẫn kể cho nhau nghe về chuyện thiêng Phù Đổng Thiên Vương, bằng tất cả sự tôn kính.

Từ trong tâm thức dân gian

May mắn thay, trong tập sách: “Quảng Bình-Ẩn tích thời gian” (tập 1, xuất bản năm 2008) dày dặn và công phu viết về kho tàng di sản văn hóa trên đất Quảng Bình trước đây, nhà nghiên cứu văn hóa văn nghệ dân gian Văn Tăng đã ghi chép lại những chuyện thú vị về đền thờ Thánh Gióng-Phù Đổng Thiên Vương.

Lèn Vịnh nơi người dân xây dựng điện thờ Phù Đổng Thiên Vương - Ảnh: C.H

Chuyện kể rằng, xa xưa, người Tiên Lệ sống rất khổ cực và luôn phải chịu cảnh mùa màng thất bát, đói kém triền miên. Không hiểu sao, mấy năm sau, làng Tiên Lệ lại liên tiếp được mùa to và họ tin có thần linh phù hộ. Trong một buổi hội đình, một cụ ông cao niên nhất làng kể chuyện mơ gặp được con thần, con thánh về hộ sức cho làng.

Theo miêu tả, vị thần đội mũ kim ô, ngồi trên ngựa sắt, tay cầm roi sắt rượt đuổi bọn giặc lân bang từ phương Nam đến quậy phá. Sau khi đuổi được giặc, trên đường quay về ngang vùng Tiên Lệ, thấy cảnh đẹp sinh tình, vị thần ghé lại, nghỉ sức.

Biết dân Tiên Lệ còn nhiều khổ cực, thần xin nhà trời ở lại dạy dân cày cấy, trồng trọt. Một thời gian sau, khi người dân nơi đây đã thuần thục công việc cấy hái, thần cưỡi ngựa bay ra phía Bắc đến đậu xuống vùng Nghĩa Lĩnh, rồi bay về trời. Sau khi nghe chuyện, vị tiên chỉ của làng bàn với các chức sắc, cử một đoàn đinh tráng 20 người, khuân gạo, nếp, lợn, bò làm được trên đất Tiên Lệ, đi bộ gần một tháng ra Đền Hùng xin làm lễ tế.

Sau lại đến đền thờ Thánh Gióng tổ chức lễ tạ ơn và xin đất, xin lập lư hương rước về làng thờ. Chỉ một thời gian rất ngắn, người dân Tiên Lệ đã xây dựng ngay giữa lèn Vịnh một ngôi đền to đẹp và trang nghiêm nhất vùng.

Đền xây xong, làng tổ chức lễ hội kéo dài suốt 3 ngày đêm, đèn đuốc thắp sáng cả một góc núi. Có những năm, trời đại hạn, dân làng tổ chức lễ tế đền thờ Phù Đổng Thiên Vương để cầu mưa thì được linh nghiệm. Lễ tế thường kéo dài ba bốn ngày. Từ đó, hằng năm, cứ đúng ngày mồng 8/4 (âm lịch), sau giỗ Tổ Hùng Vương, Nhân dân làng Tiên Lệ lại cùng nhau tổ chức lễ hội đền Phù Đổng Thiên Vương. Nhà nghiên cứu Văn Tăng cho rằng: “Đền thờ Phù Đổng Thiên Vương ở lèn Vịnh là một di tích hiếm thấy ở Quảng Bình”.

Đến ngôi điện thiêng dưới chân lèn Vịnh

Vì sao lại là Phù Đổng Thiên Vương, chứ không phải một vị thần thánh nào khác? Theo lý giải của nhà nghiên cứu văn hóa văn nghệ dân gian Văn Tăng, trong suốt chiều dài lịch sử mở mang bờ cõi, từ thế kỷ thứ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX, cư dân các làng, xã trên địa bàn tỉnh Quảng Bình (cũ) có nguồn gốc từ nhiều địa phương ở phía Bắc di cư đến lập nghiệp. Hẳn nhiên khi vào định cư ở đây, họ không chỉ mang theo di sản vật chất, mà còn mang theo cả di sản tinh thần, ký ức về nguồn cội của cha ông.

Cùng với ước mong chinh phục thiên nhiên, những câu chuyện truyền thuyết ấy chính là sức mạnh tinh thần, cố kết cộng đồng, giúp họ vượt qua những khó khăn, thử thách khắc nghiệt trên vùng đất mới. Sử sách không ghi chép, nhưng dân gian cũng chính là nơi lưu giữ ký ức văn hóa và lịch sử.

Cây sanh cổ thụ và dấu tích điện thờ Phù Đổng Thiên Vương - Ảnh: C.H

Ngày nay, đến thôn Long Trung, xã Nam Ba Đồn, hỏi đền thờ Phù Đổng Thiên Vương, nhiều người lớn tuổi vẫn còn nhắc nhớ tích xưa. Lèn Vịnh với 5 ngọn núi đá vôi cao sừng sững gắn liền với đền thờ vị Thánh này vẫn tồn tại uy nghi như bức bình phong trấn giữ cho người dân nơi đây. Nhà ông Hoàng Minh Bảo, thôn Long Trung, xã Nam Ba Đồn ở ngay dưới chân lèn Vịnh.

Cho dù đã gần 90 tuổi, nhưng khi nghe hỏi đến đền thờ Phù Đổng Thiên Vương, ông Bảo liền chỉnh lại, gọi cho chính xác phải là điện thờ Phù Đổng Thiên Vương. Ông Bảo vẫn còn nhớ, từ nhỏ, ông đã được người già trong làng kể những chuyện linh thiêng về điện thờ và cấm trẻ con không được tự ý vào khu vực điện. Ngày trước lèn Vịnh có nhiều cây cối rậm rạp và thâm u. Lúc đó, trước điện vẫn còn 1 bức bình phong có đắp nổi 1 con kỳ lân và 2 cột đắp bằng vôi cao 3-4m. Phía trên cột có 2 con nghê.

Vào những ngày đầu tháng, cuối tháng và ngày rằm 15 (âm lịch) hằng tháng, người già trong thôn vẫn mặc khăn đóng, áo dài chỉnh tề, đều đặn đến nhang khói đúng 3 tuần, sáng-trưa-tối trong ngày. Rồi chiến tranh, bom đạn, đói nghèo, những câu chuyện dân gian xưa dần bị lãng quên. Điện thờ Phù Đổng Thiên Vương cũng bị hoang tàn, đổ nát. Câu chuyện xưa về Phù Đổng Thiên Vương giúp dân cày cấy, mang nước về cứu hạn theo đó cũng chỉ còn lại trong ký ức của người lớn tuổi như ông. 

Qua thời gian và chiến tranh, điện thờ đã bị hoang tàn, đổ nát - Ảnh: C.H

Vừa dẫn chúng tôi đi đến khu vực điện, ông Hoàng Minh Đức (SN 1964), Trưởng thôn Long Trung vừa kể: “Năm 1999, có đơn vị được cấp phép khai thác đá vôi ở khu vực lèn Vịnh, nghe chuyện thiêng về ngôi điện, trước lúc nổ mìn khai thác, họ tổ chức cúng tế rất lớn. Có điều lạ là trong quá trình nổ mìn, khu vực điện không hề bị đá rơi trúng”. Ngày nay, ngay trên khu đất bằng phẳng dưới chân lèn Vịnh, vẫn còn một cây sanh cổ thụ, đường kính thân 4-5 vòng tay ôm của người lớn.

Qua thời gian, cây sanh bao trùm lên cả điện thờ Phù Đổng Thiên Vương. Quan sát kỹ những dấu tích còn sót lại, điện thờ có diện tích khá nhỏ, chỉ khoảng 5m2, được xây bằng gạch nguyên khối. Ông Đức cho hay, không hiểu sao, vào những năm thời tiết càng hạn hán, cây sanh đó càng xanh tốt. 

Ông Hoàng Văn Ngừng, nguyên Bí thư Đảng ủy xã Quảng Tiên trước đây xác nhận, dấu tích điện thờ dưới chân lèn Vịnh chính là điện thờ Phù Đổng Thiên Vương, còn lễ hội xưa đã thất truyền từ lâu. Trước đây, chính quyền địa phương có kế hoạch sưu tầm, phục dựng điện thờ, nhưng chưa thể thực hiện được.

Ngày trước, khi chứng kiến sự xuống cấp của công trình, nhà nghiên cứu Văn Tăng đã từng lên tiếng cơ quan chức năng và chính quyền địa phương cần quan tâm, nghiên cứu, sớm có chủ trương phục hồi, để lưu giữ giá trị truyền thống cho thế hệ hôm nay và mai sau. Thế nhưng đến nay, mong ước đó vẫn chưa thành hiện thực. Rồi đây, những câu chuyện thiêng, ngôi điện thiêng về vị thánh này liệu có còn được tiếp tục lưu truyền để nhắc nhớ cho con cháu đời sau, một khi những người lớn tuổi không còn (?!)

Dương Công Hợp