QTO - Với vị thơm ngon và màu vàng nâu đặc trưng, mật mía làng Khiên (thôn Trung Thủy, xã Tuyên Hóa) từ lâu đã trở thành sản vật quen thuộc, được người dân trong vùng và nhiều địa phương khác tìm mua. Không chỉ là thức quà quê mộc mạc, mật mía làng Khiên còn là sự kết tinh từ mồ hôi, công sức và nỗ lực bền bỉ của bao thế hệ người dân nơi đây nhằm giữ lửa nghề truyền thống.

Giữ lửa nghề xưa…

Theo các cụ cao niên trong làng, nghề trồng mía, nấu mật đã gắn bó với làng Khiên gần một thế kỷ nay. Trải qua bao thăng trầm, người dân trong làng vẫn bền bỉ giữ lửa nghề xưa như một nét đẹp văn hóa.

Đều đặn từ khoảng cuối tháng 10 âm lịch, làng Khiên lại bắt đầu vào mùa mật mía cao điểm phục vụ thị trường Tết. Dường như sự vất vả, khó nhọc của nghề trồng mía nấu mật không làm cho người dân nơi đây cảm thấy bận lòng mà ngược lại, sản phẩm làm ra ngày càng được thị trường ưa chuộng, giá cả ổn định nên người trồng mía càng thêm gắn bó với nghề.

Mía sau khi thu hoạch sẽ được rửa sạch, ép nước trước khi đem nấu thành mật- Ảnh: Th.H

Mở rộng quy mô, xây dựng thương hiệu

Trưởng phòng Kinh tế xã Tuyên Hóa Phan Huy Hoàng chia sẻ: Để có mùa mật ngọt, người trồng mía ở làng Khiên đã dày công vun trồng, chăm sóc cây mía suốt cả năm. Cây mía trải qua từng mùa nắng mưa để kết tinh trong mình vị ngọt lành, thanh mát. Khi cây mía đủ độ già, thân mía lên màu vàng óng, người dân sẽ chặt đem về lò ép mật. Mía sau khi được mang về từ ruộng sẽ được rửa sạch, ép lấy nước và lóng cặn trước khi đem nấu. Quá trình nấu mật mía quan trọng nhất là giữ lửa trong lò luôn ổn định. Nếu lửa quá to, tay đảo không đều, mật dễ bị cháy; ngược lại nếu lửa quá nhỏ thì công đoạn keo mật sẽ rất lâu.

Nhanh tay đảo đều quanh chảo lớn, ông Nguyễn Khánh Thành, chủ một cơ sở nấu mật mía ở thôn Trung Thủy chia sẻ: Để có được mật mía ngon, không chỉ cần có nguyên liệu tốt mà còn phải có sự kiên trì, tỉ mỉ trong từng công đoạn, trong đó công đoạn keo mật rất công phu, mất thời gian và công sức. Ở công đoạn này, người nấu phải đảo liên tục, đều tay; liên tục dùng vợt lớn vớt bỏ lớp bọt đen và tạp chất để mật có màu sắc đẹp, độ sánh mịn. Khi lượng nước mía trong chảo cạn còn khoảng 30-40%, mật được nhấc ra khỏi lò, để nguội, tiếp tục lắng và lọc thêm một lần nữa, rồi đưa trở lại lò đun cho đến khi sền sệt và có màu vàng cánh gián đặc trưng của mật mía làng Khiên. Thông thường, thời gian nấu một mẻ mật mía từ khoảng 16 -18 giờ đồng hồ.

“Gia đình tôi trồng 2 sào mía, mỗi năm cho thu khoảng từ 350-400 lít mật. So với các loại cây trồng khác, giá trị thu được từ cây mía cao hơn nhiều. Với giá bán từ 120.000-150.000 đồng/lít, mật mía làng Khiên được thương lái đến thu mua tận nơi, có bao nhiêu bán hết bấy nhiêu”, ông Trần Đại Nghĩa, thôn Trung Thủy cho biết thêm.

Để có được mật mía ngon đòi hỏi phải có sự kiên trì, tỉ mỉ trong từng công đoạn - Ảnh: Th.H

Trưởng phòng Kinh tế, xã Tuyên Hóa Phan Huy Hoàng cho biết, toàn xã hiện có 7ha diện tích trồng mía, trong đó tập trung nhiều nhất là ở làng Khiên. Xác định đây là nghề truyền thống mang lại hiệu quả kinh tế cao, xã đã vận động người dân chuyển đổi một số diện tích trồng lúa kém hiệu quả sang trồng mía; đồng thời hỗ trợ xây dựng Hợp tác xã Sản xuất và dịch vụ mật mía làng Khiên. Xã cũng tiếp tục vận động người dân tham gia mở rộng quy mô, sản xuất tập trung, nâng cao chất lượng sản phẩm, cải thiện thu nhập; phấn đấu trong năm 2026, mật mía làng Khiên sẽ hoàn thiện các thủ tục được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao, mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Đồng hành cùng sự nỗ lực của địa phương, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển nông thôn cũng đã hỗ trợ phát triển sản phẩm mật mía làng Khiên thông qua việc tập huấn, cải tiến kỹ thuật sản xuất, nâng cấp cơ sở vật chất, đồng thời xây dựng và quảng bá thương hiệu. Ông Trần Văn Công, Giám đốc Hợp tác xã Sản xuất và dịch vụ mật mía làng Khiên chia sẻ: Để mật mía làng Khiên có thể đứng vững trên thị trường, hợp tác xã đã chú trọng nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, bao bì và quy trình sản xuất, từng bước xây dựng và phát triển thương hiệu mật mía làng Khiên theo hướng bền vững. Thông qua sự đồng hành của các đơn vị, các thành viên hợp tác xã đã được tập huấn kiến thức, kỹ năng cơ bản trong việc giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm trên nền tảng số nhằm tiếp cận nhiều hơn các đối tượng người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh, từng bước khẳng định vị thế sản phẩm mật mía làng Khiên trên thị trường, góp phần gìn giữ và phát huy giá trị của nghề truyền thống.

“Không chỉ mang lại thu nhập cho người dân, nghề làm mật mía ở làng Khiên còn gắn kết bà con trong làng, đoàn kết, chia sẻ lẫn nhau từ khâu trồng mía cho đến khi thu hoạch. Người làng dùng chung máy ép mía và lò nấu mật, đến lượt nhà nào thu hoạch thì người làng tập trung làm giúp trong một ngày, hôm sau lại đến nhà khác. Chính vì vậy, khi các lò mật ở làng Khiên “đỏ lửa”, người làng lại có dịp quây quần, vừa canh mật, vừa chuyện trò rôm rả. Tình làng nghĩa xóm vì vậy thêm gắn bó, ấm áp như chính vị ngọt của mật mía quê nhà”, Trưởng phòng Kinh tế xã Tuyên Hóa Phan Huy Hoàng chia sẻ thêm.

Th.H