QTO - Nhà thơ Lương An (1920-2005) quê ở thôn Lương Tài, xã Triệu Tài, huyện Triệu Phong cũ, nay thuộc xã Triệu Cơ, tỉnh Quảng Trị. Ông là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, hội viên Hội Văn nghệ Việt Nam (năm 1952), hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (năm 1971).

Năm 1949, ông tham gia thành lập nhóm văn nghệ “Nguồn Hàn”, sau đó công tác tại Tỉnh ủy Quảng Trị, giữ chức Trưởng ban Văn nghệ Ty Tuyên truyền, Ủy viên thường trực Ủy ban MTTQVN tỉnh Quảng Trị. Sau năm 1954, ông là Trưởng ban Văn hóa văn nghệ của báo Thống Nhất.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông là chuyên viên Văn hóa văn nghệ Tỉnh ủy Bình Trị Thiên. Các tác phẩm chính của ông, như: Nắng Hiền Lương (tập thơ), Vè chống Pháp (nghiên cứu, giới thiệu văn hóa dân gian), Thơ Tùng Thiện Vương Miên Thẩm (dịch, nghiên cứu, giới thiệu)…

Nhà thơ Lương An - Ảnh tư liệu

Nhắc đến sáng tác của nhà thơ Lương An, người đọc nhớ đến bài thơ tiêu biểu “Cô lái đò”, mặc dù ông còn có nhiều sáng tác khác.

Sau Cách mạng tháng Tám, cũng như nhiều thanh niên, trí thức yêu nước khác, Lương An tham gia hoạt động trong bộ máy chính quyền mới và sau đó tham gia vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Chính nhờ sống trong cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện và trường kỳ, nhà thơ đã sáng tác tác phẩm nổi tiếng “Cô lái đò” vào năm 1948. Bài thơ được nhiều người nhớ đến, nhất là công chúng yêu văn học, bởi qua hình tượng cô lái đò, người đọc có thể bắt gặp dáng vẻ, tâm hồn và tình cảm của người dân bình dị trong hoàn cảnh chiến tranh.

Mở đầu bài thơ cũng thật giản dị, bình thường mà tràn đầy cảm xúc: "Đò em lên xuống Ba Lòng/Chở người cán bộ qua vùng chiến khu/Ngày đông sóng cả nước to/Lạy trời thuận gió lên cho kịp về". Bài thơ mô tả một cô lái đò, chở cán bộ, bộ đội, du kích, dân công… từ bến đò Thạch Hãn lên với chiến khu Ba Lòng và ngược lại. Một cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện và trường kỳ thì không chỉ có sự hiện diện của những người trực tiếp cầm súng mà còn cả những người phục vụ chiến đấu như cô lái đò. Công việc ấy cũng đầy hiểm nguy, bởi mỗi chuyến đò đều có thể trở thành mục tiêu của quân địch. Lái đò trong kháng chiến vì thế không phải là một công việc bình thường, mà là một phần của cuộc chiến đấu.

Nhưng dù vậy, hình tượng cô lái đò vẫn hiện lên với tinh thần lạc quan, chủ động và ý thức về công việc mình đảm nhận. "Em là con gái nôốc nghề/Chợ mai bán cá, sông khuya kéo chài/Lưới giăng Tây đốt mất rồi/Em trai mấy đứa ra ngoài tòng quân/Bà con đi có việc cần/Sao cho khỏi trễ là phần em lo/Người ta giết giặc bắt tù/Em thì kháng chiến, đưa đò bên sông".

Bài thơ mượn lời cô gái lái đò tự kể chuyện tham gia kháng chiến của mình. Hoàn cảnh gia đình cô cũng như bao người khác, cả nhà tham gia kháng chiến tùy theo trình độ, nghề nghiệp, sức khỏe, sở trường… Cô là dân vạn chài, quen thuộc sông nước nên nhận việc lái đò. Lời kể mộc mạc, hồn nhiên như câu chuyện đời thường nhưng vẫn toát lên tinh thần yêu nước, dũng cảm, trách nhiệm với công việc được giao. "Tây lên mấy chuyến Ba Lòng/Đò em dận nước cũng chừng nấy phen/Tây về em lại kéo lên/Đêm đêm cứ ngược xuôi miền chiến khu/Đáy sông có giỏi thì mò/Đố Tây tìm đốt được đò nhà em/Ai về bến Trấm thì lên/Về cho sớm sớm, mưa đêm khó chèo".

Hình tượng cô lái đò mộc mạc, chân chất như lúa, như khoai, như con nước quê nhà đã làm cho bài thơ truyền cảm, lan tỏa và tạo được sức sống lâu bền.

Không chỉ sáng tác thơ, Lương An còn có những công trình nghiên cứu văn hóa, lịch sử đáng chú ý. Trong đó, bài viết về Tiến sĩ Bùi Dục Tài là một dấu ấn cho thấy sự quan tâm của ông đối với những nhân vật và giá trị văn hóa của quê hương. Theo nhà nghiên cứu Lương An, ông Bùi Dục Tài quê ở làng Câu Nhi, huyện Hải Lăng, nay thuộc xã Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị; là một trong những vị tiến sĩ khai khoa của vùng Thuận Hóa; đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân năm 1502 dưới triều vua Lê Hiến Tông.

Sông Vĩnh Định chảy qua xã Triệu Cơ-quê hương của nhà thơ Lương An - Ảnh: P.X.D

Theo nhìn nhận của tác giả, Bùi Dục Tài là người “Văn chương hay, chính sự giỏi”. Để minh họa cho ý kiến của mình, nhà nghiên cứu Lương An đã phân tích tác phẩm duy nhất còn lưu lại của tiến sĩ Bùi Dục Tài, có tên là “Biện luận về việc làm ra chiếc gậy đánh Tần Sở”. Nguyên do là khi vua Lê Hiến Tông lo ngại về nạn ngoại xâm đe dọa an nguy quốc gia nên hỏi tiến sĩ Bùi Dục Tài.

Ông nghè khai khoa đã viết bài mà nội dung được liên hệ với tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi, Lê Lợi: "Lấy đại nghĩa, thắng hung tàn. Đem chí nhân thay cường bạo”. Bài biện luận thấu tình đạt lý về kế sách giữ nước lâu bền trước họa ngoại xâm được Lương An đánh giá là có giá trị lâu dài. 

Ông dẫn một đoạn: “Vững nước phải đầu do thành trì hiểm cố, khoan dân đâu phải do hào lũy vững bền, đè thiên hạ đâu phải do giáo gươm thừa thãi. Người có đạo thì đông người phù trợ, kẻ vô đạo thì ít ai ngó tới. Đông người phù trợ thì thiên hạ thuận theo, ít ai ngó tới thì thân thích cũng bội phản. Đem người mà thiên hạ thuận theo đánh người mà đánh kẻ mà thiên hạ bội phản, không đánh thì thôi, đánh là tất thắng”.

Nhà nghiên cứu Lương An kết luận: “Qua học vị và tư duy của mình, Bùi Dục Tài vừa là đại biểu cho tinh thần hiếu học, trí thông minh của nhân dân Thuận Hóa, vừa là đại biểu xứng đáng một thời cho tư tưởng nhân nghĩa Đại Việt và nền văn hóa cao đẹp của nước Việt Nam”.

Qua những sáng tác và công trình nghiên cứu có thể thấy Lương An là nhà thơ có những đóng góp đáng kể cho thơ ca kháng chiến, đồng thời là nhà nghiên cứu có những tìm tòi, tôn vinh các nhân vật, giá trị tinh hoa của quê hương, đất nước.

Phạm Xuân Dũng