QTO - Dù trong thời đại số với những đổi thay mạnh mẽ, nhưng ở nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh Quảng Trị, mạch nguồn văn hóa truyền thống vẫn được các dòng họ bền bỉ, lặng lẽ trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cách làm có thể khác nhau, cách tiếp cận cũng đổi mới theo từng thời điểm để phù hợp với thực tiễn, tuy nhiên, mục đích cuối cùng chính là để những giá trị văn hóa-“cái nôi” cốt cách của mỗi một con người, “căn cước” của mỗi một dòng họ được bảo tồn và phát huy bền vững.

Dòng họ Lê Đình-Xuân Hồi (xã Lệ Thủy) tổ chức hội thảo về gia phả dòng họ - Ảnh NVCC

Cuối tháng 8 vừa qua, dòng họ Lê Đình-Xuân Hồi (xã Lệ Thủy) long trọng tổ chức hội thảo về gia phả dòng họ. Theo ông Lê Đình Tới, Trưởng ban việc họ, đồng Trưởng ban Chỉ đạo biên soạn gia phả dòng họ Lê Đình-Xuân Hồi, đây là sự kiện quan trọng của dòng họ, quá trình triển khai công phu và chu đáo, tỉ mỉ.

Đặc biệt là sự tham gia đầy đủ, có trách nhiệm của mỗi một đại biểu. Mỗi người sinh ra đều có nguồn cội, tổ tông. Nguồn cội, tổ tông, gia đình qua bóng thời gian được lưu giữ bằng nhiều hình thức khác nhau. Trong đó, bền vững, lâu dài và sâu sắc nhất chính là qua từng trang gia phả.

Gia phả dòng họ Lê Đình-Xuân Hồi đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của dòng họ, không ngừng được chỉnh lý, bổ sung, hoàn thiện và lưu truyền từ đời này sang đời khác. Gia phả còn là tài sản quý giá, cốt lõi của bản sắc văn hóa họ tộc Lê Đình. Do đó, đây không chỉ là gia phả của dòng họ mà còn là một phần quan trọng của lịch sử văn hóa truyền thống quê hương.

Thủy tổ của dòng họ Lê Đình-Xuân Hồi có gốc gác ở miền Châu Ái, Châu Hoan-tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay. Giữa thế kỷ XVII, trong dòng người di cư vào phương Nam, cụ Lê Đình quý công chọn đất lành đã định cư tại Xuân Hồi và dòng họ Lê Đình-Xuân Hồi được hình thành từ đó.

Như vậy, dòng họ Lê Đình đến nay trường tồn trên 375 năm (1650-2026) trải qua 13 đời thế hệ, cũng là 1 trong 7 dòng họ Lê-trong thôn Xuân Hồi, xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị: Lê Đình, Lê Công, Lê Đức, Lê Quý, Lê Văn, Lê Thế-2 dòng… đều gắn bó với nhau trong tinh thần làng xã, góp phần xây dựng quê hương.

Ông Lê Đình Tới chia sẻ thêm, dòng họ đã có gia phả biên soạn bằng chữ Hán Nôm, từ năm 1800 và đã được dịch ra Quốc ngữ. Đó là một tập gia phả vô cùng quý giá, sinh động, viết từ đời thứ nhất đến đời thứ 5. Nhờ đó cho phép hậu duệ hôm nay nhìn sâu vào quá khứ của dòng họ. Các trưởng tộc của 5 đời đầu đều là những quan viên, khai sáng ra dòng họ, rất được tôn kính và ngưỡng mộ. Ghi nhớ, tri ân tổ tiên và các thế hệ tiếp nối, hậu duệ các đời 9, 10, 11 quyết tâm biên soạn gia phả họ Lê Đình tập II, kế thừa, tiếp nối từ đời thứ 5 đến đời thứ 13 ngày nay. Qua đó, để gia phả dòng họ được nối liền mạch: Quá khứ, hiện tại và tương lai.

Ngày nay, trong dòng họ Lê Đình có nhiều con cháu, dâu, rễ có học thức, kiến thức về khoa học xã hội nhân văn nói chung, về hiểu biết họ tộc nói riêng, sẵn sàng chung tay biên soạn tiếp nối gia phả. Trong bối cảnh lo ngại về việc mất đi bản sắc văn hóa tinh thần dòng họ nếu không coi trọng chăm lo xây dựng, bồi đắp, phát huy văn hóa truyền thống vốn có của dòng họ mình, nỗ lực này chính là “sợi dây” liên kết bền chặt giữa các thành viên họ tộc. Đồng thời, lớp trẻ sau này sẽ xem đó như một tấm gương sáng về bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dòng họ để tiếp tục trao truyền, gìn giữ hiệu quả.

Sắc phong được dòng họ Trần Văn làng Đức Phổ (phường Đồng Hới) bảo tồn vẹn nguyên - Ảnh: M.Nhân

Còn dòng họ Trần Văn làng Đức Phổ (phường Đồng Hới) lại chọn cách thức bảo tồn các đạo sắc phong của vua Khải Định phong cho 3 vị đại lang Chi thần được thờ tại nhà thờ họ. 3 vị đại lang (Khai canh Thủy tổ Trần Văn Trạch cùng 2 người con Đệ Nhất lang Trần Văn Trình và Đệ Nhị lang Trần Văn Ứng) có công khai khẩn đất đai được sắc phong là “Dực Bảo Trung Hưng, Linh Phù Tôn Thần” và “Linh Phù Dự Bảo Trung Hưng tôn thần, hộ quốc tỷ dân nẫm trứ linh ứng”.

Ông Trần Văn Đối, Phó trưởng họ Trần Văn làng Đức Phổ cho biết, không chỉ được giữ gìn vẹn nguyên như báu vật của dòng họ, 2 đạo sắc phong còn được số hóa, dịch và in khổ lớn, treo trang nghiêm trong nhà thờ dòng họ. Các hoạt động thờ cúng, khuyến học, khuyến tài… đều được tổ chức trang trọng ở đây. Thông qua các đạo sắc phong, con cháu học tập tinh thần hiếu học và các giá trị văn hóa truyền thống được cha ông truyền lại, từ đó, phấn đấu nỗ lực hơn nữa trong cuộc sống và công việc.

Ông Trần Văn Đối kể thêm, mới đây, một ty nhỏ của dòng họ ở xã Vạn Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là xã Bố Trạch, tỉnh Quảng Trị) thất lạc cách đây 150 năm đã tìm về được mạch nguồn dòng họ nhờ cuốn gia phả được lưu truyền nhiều đời qua. Theo gia phả, ty này là đời thứ 9 dòng họ Trần Văn làng Đức Phổ và nay, sau 150 năm đã quy tông nhập tổ.

Di sản của cha ông được dòng họ Nguyễn Thế làng Lộc An (xã Lệ Thủy) được gìn giữ, phát huy qua từng trang sách - Ảnh: M.Nhân

Một dòng họ khác ở xã Lệ Thủy cũng có cách thức trao truyền các giá trị văn hóa hiệu quả. Đó chính là huy động nguồn lực để xuất bản cuốn sách của tiền nhân. Cuốn “Sứ trình thi tập” của danh nhân Nguyễn Thế Trực, hậu duệ đời thứ 8 của dòng họ Nguyễn Thế làng Lộc An chính là một minh chứng điển hình.

Trưởng tộc dòng họ Nguyễn Thế làng Lộc An, tiến sĩ Nguyễn Thế Hoàn tâm sự, sau khi cuốn “Sứ trình thi tập” được các nhà nghiên cứu tìm về đúng tên tác giả sau thất lạc hàng trăm năm, dòng họ Nguyễn Thế làng Lộc An nung nấu biên soạn và cho ra mắt cuốn sách để con cháu đời sau và công chúng hiểu rõ hơn về con người trung hiếu, tài năng, một lòng vì nước vì dân.

Cuốn “Danh nhân Nguyễn Thế Trực và Sứ trình thi tập” được ra mắt năm 2025 là công trình của cả dòng họ. Trong đó, phần dịch thơ do chính hậu duệ dòng họ Nguyễn Thế trực tiếp cùng dịch giả Hàn Vu Thủy và Trần Lê Văn đảm nhiệm. Cuốn sách không chỉ lưu hành trong nội bộ dòng họ mà còn được trao tặng cho Thư viện tỉnh, góp phần lan tỏa các giá trị văn hóa-lịch sử đến với bạn đọc.

Còn nhiều những dòng họ khác trên địa bàn tỉnh đã và đang nỗ lực từng ngày bảo tồn các vốn quý của cha ông đến thế hệ mai sau. Với nhiều cách làm đa dạng, đặc biệt trong giai đoạn chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay, những nỗ lực đó rất đáng trân quý và cần được lan tỏa như giải pháp hiệu quả để bảo tồn, phát huy di sản văn hóa lịch sử của quê hương. Chỉ có một trăn trở là nên chăng trong thời gian tới, rất cần sự động viên, khích lệ hơn nữa từ ngành Văn hóa và chính quyền địa phương để nỗ lực của các dòng họ được ghi nhận và lan tỏa.

Mai Nhân