QTO - Tọa lạc bên dòng sông Gianh hiền hòa, đình làng Cao Trạch ở xã Tuyên Bình không chỉ là nơi để người dân tưởng nhớ công đức các vị tiền hiền có công mở đất lập làng, mà còn là nơi thể hiện tinh thần đoàn kết, truyền thống hiếu đạo, uống nước nhớ nguồn. Từ một đình làng bị mai một, tàn phá bởi chiến tranh và thời gian, người dân địa phương đã từng bước tôn tạo lại hiện trạng, khôi phục lễ hội có từ ngàn xưa, góp phần gìn giữ nét đẹp văn hóa, lịch sử của làng.

Nơi lưu giữ ký ức

Từ trên cao nhìn xuống, đình làng Cao Trạch hiện lên đầy cổ kính, uy nghiêm, tạc vào vùng sơn cước vẻ yên bình, tự tại. Theo các cụ cao niên kể lại, đình làng Cao Trạch được xây dựng từ năm 1926, gồm có đình tiền, đình hậu và miếu thờ thần bên phải. Phía trước mặt đình là bức bình phong án ngữ, cùng hai trụ cổng cao vút, trên hai trụ cổng có gắn các chữ Hán cùng các hoa văn bằng sành, sứ đầy tỉ mỉ. Đình là nơi để người dân trong thôn tưởng nhớ công đức hai vị tiền hiền đã có công khai khẩn, lập làng, cũng là nơi tổ chức hội làng cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Ông Trần Xuân Quê (88 tuổi) ở thôn Nam Phong, xã Tuyên Bình từng là Chủ nhiệm Hợp tác xã Minh Phong, huyện Tuyên Hóa (cũ), người đã gắn bó với mảnh đất Cao Trạch từ thời kỳ chống Pháp, chống Mỹ và đổi mới đất nước. Là người am hiểu sử làng, những câu chuyện văn hóa, lịch sử đến hôm nay vẫn được ông mạch lạc kể lại.

Theo ông Quê, đình làng Cao Trạch hiện nay thờ 2 vị tiền hiền họ Trần và họ Nguyễn-là 2 vị quan văn, quan võ, là bản bộ của Thượng thư Đại hành khiển Trần Bang Cẩn (danh tướng dưới thời vua Trần Minh Tông (1314 -1357), được cử về trấn thủ vùng đất hạ lưu sông Gianh.

Đình làng Cao Trạch, xã Tuyên Bình tọa lạc bên dòng sông Gianh - Ảnh: Phạm Văn Thức

“Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đình làng Cao Trạch trở thành cơ sở hoạt động của cán bộ Việt Minh, nơi họp bàn chuẩn bị khởi nghĩa. Giai đoạn chống Pháp, chúng tôi trực tiếp đến học tại đình tiền. Đây cũng là nơi sử dụng để huấn luyện dân quân du kích, điều trị thương binh và bệnh binh. Trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, đình Cao Trạch trở thành địa điểm cất giấu lương thực, vũ khí”, ông Trần Xuân Quê chia sẻ.

Giữ gìn nét đẹp truyền thống

Do sự tàn phá của chiến tranh, đình làng Cao Trạch hiện nay chỉ còn giữ được đình hậu cũng như trụ cổng. Phần đình hậu qua 100 năm xây dựng, vẫn còn lưu giữ được những nét kiến trúc đình làng xưa, với các họa tiết biểu tượng tứ linh (long, lân, quy, phượng) được khắc vẽ tinh xảo trong vòm mái đình và trụ biểu. Đặc biệt, nhiều câu đối, bức hoành phi mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Ngay trước đình hậu là chữ Hán (phiên âm Hán-Việt là Thừa cổ đình) được khắc bằng các mảnh sứ.

Theo các cụ cao niên, câu hoành phi mang ý nghĩa đình là nơi lưu giữ, kế thừa bản sắc truyền thống của làng. Bên trong đình là câu đối, dịch nghĩa là: Nếp nhà, phép nước soi trước cửa/Khí thiêng sông núi tụ cõi Nam.

Cây có cội, nước có nguồn, người làng Cao Trạch từ khi lập làng đến nay đều có truyền thống hiếu đạo, uống nước nhớ nguồn. Và như mạch nguồn chảy mãi, đình Cao Trạch từng bước được tu sửa nhờ sự đồng lòng và công sức của cán bộ, Nhân dân trong thôn.

Ông Nguyễn Thanh Tỉnh, người đã có hơn 20 năm làm Trưởng thôn Cao Trạch (cũ) cho biết, trước đây, trong một năm, người dân thường tổ chức lễ hội hai lần, vào rằm tháng giêng và rằm tháng bảy lịch âm tại đình làng Cao Trạch, với ý nghĩa cúng tế thành hoàng làng và thần nông, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Tuy nhiên, sau hàng chục năm đình bị tàn phá, vào dịp Tết Thượng nguyên (rằm tháng giêng) năm 2014, lễ hội đình làng Cao Trạch chính thức được khôi phục. Từ đó đến nay đã 12 năm, người dân trong làng đều duy trì lễ hội đều đặn.

“Lễ hội được chia làm 2 ngày, ngày 14 làm lễ, ngày chính hội là trưa 15 tháng giêng. Lễ hội không chỉ có cán bộ, Nhân dân trong làng mà còn có cả du khách và con em đi làm ăn xa về tham dự. Trong 12 năm qua, cán bộ và Nhân dân đã đóng góp trên 300 triệu đồng để tu sửa đình làng Cao Trạch. Tâm nguyện của bà con là đình làng sớm được công nhận di tích văn hóa-lịch sử, đồng thời quan tâm đầu tư một phần kinh phí để nâng cấp đình làng Cao Trạch đúng như nguyên bản”, ông Nguyễn Thanh Tỉnh chia sẻ.

“Việc khôi phục và duy trì lễ hội truyền thống tại đình làng Cao Trạch cho thấy những nét đẹp truyền thống vẫn luôn được gìn giữ, trao truyền qua các thế hệ. UBND xã Tuyên Bình đã giao cho phòng Văn hóa-Xã hội chủ trì, phối hợp với các cấp, ngành để thu thập tài liệu cũng như cập nhật thông tin từ các nhân chứng lịch sử về đình làng Cao Trạch, từ đó có những kiến nghị, đề xuất các cấp, ngành công nhận đình làng là di tích lịch sử văn hóa theo quy định”, ông Hoàng Văn Phúc, Chủ tịch UBND xã Tuyên Bình cho biết.

Như dấu gạch nối giữa quá khứ với hiện tại, giữa không gian và thời gian, về đình Cao Trạch không chỉ được nghe kể chuyện xưa, mà còn để thấy chuyện nay và tự tại với những giá trị văn hóa truyền thống được kế tục qua hàng trăm năm.

Tố Linh