QTO - Xã Lìa, vùng đất biên thùy gian lao năm xưa giờ đang thay da đổi thịt, lưu giữ bản sắc bao đời của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô. Sức sống mới kết tinh từ thác Khe Xay hoang sơ, tiếng khèn bè vang vọng, nghề đan lát... cùng tấm lòng mến khách. Để tạo sinh kế bền vững cho bà con, xã Lìa đang nỗ lực tìm hướng đột phá qua mô hình bảo tồn văn hóa gắn với du lịch cộng đồng.

Gìn giữ bản sắc văn hóa

Trong nếp nhà bình yên, người dân xã Lìa vẫn miệt mài bên ống nứa, thanh mây. Đối với đồng bào Vân Kiều, Pa Kô, nhạc cụ truyền thống như khèn bè, tù và sừng trâu là cầu nối tâm linh, là tiếng lòng trong dịp lễ hội, hò hẹn. Trước nguy cơ mai một do lối sống hiện đại, những người yêu bản sắc văn hóa nơi đây vẫn đau đáu giữ lửa và sẵn sàng truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Ông Hồ Văn Chôn ở thôn Kỳ Tăng, xã Lìa, người tâm huyết với nghề làm nhạc cụ như khèn bè, đàn ta lư bày tỏ mong muốn: “Tôi luôn sẵn sàng trao truyền nghề truyền thống, dạy cách chơi các loại nhạc cụ cho thế hệ trẻ. Đồng thời, địa phương cần phát triển các đội văn nghệ truyền thống để biểu diễn phục vụ du khách. Đây là cách thiết thực nhất để vừa quảng bá rộng rãi nét đẹp văn hóa độc đáo của dân tộc mình, vừa giúp bản sắc cha ông không bị lãng quên”.

Không dừng lại ở việc chế tác, những người yêu âm nhạc nơi biên thùy còn đưa giai điệu truyền thống vào trường học, các đội văn nghệ quần chúng. Khi tiếng đàn Ta Lư, tiếng khèn bè, tiếng sáo hòa cùng những điệu múa, câu ca bên dòng thác Khe Xay hùng vĩ, đó cũng là lời chào nồng hậu nhất mà bà con gửi đến du khách gần xa.

Ông Côn Thủy, thôn A Sau truyền dạy nghề đan lát truyền thống cho thế hệ trẻ - Ảnh: K.S

Sự nỗ lực gìn giữ văn hóa ở Lìa còn được tìm thấy tại thôn A Sau qua đôi bàn tay của ông Côn Thủy - một người đam mê với nghề đan lát. Dành trọn cuộc đời gắn bó với những chiếc A điên, A chói..., ông Thủy là người giữ cho nét đẹp thủ công này không bị thay thế bởi các sản phẩm nhựa công nghiệp.

“Hồi xưa ai cũng biết đan, giờ ít người làm rồi. Tôi vẫn giữ nghề vì cái A điên là nơi nhà quây quần, cái A chói là bạn đồng hành trên rẫy. Hiện tôi đang tập cho con cháu đan những chiếc gùi nhỏ làm quà lưu niệm, vì khách du lịch rất quý sản phẩm thủ công làm bằng tay này”, Côn Thủy bộc bạch.

Ý tưởng của Côn Thủy hoàn toàn phù hợp với xu hướng hiện nay khi du khách luôn muốn mang về một phần “linh hồn” của vùng đất họ đi qua. Những sản phẩm đan lát tinh xảo, mang đậm câu chuyện văn hóa của xã Lìa đang dần trở thành mặt hàng lưu niệm có giá trị, mở ra cơ hội việc làm và nâng cao thu nhập cho các hộ gia đình ngay tại bản làng.

Đánh thức vẻ đẹp thiên nhiên

Cách trung tâm thôn Thuận 5 không xa, thác Khe Xay hiện ra hoang sơ và thơ mộng. Để đến đây, du khách đi bộ men theo những triền đồi sắn, tận hưởng không khí trong lành của miền biên viễn. Thác có cấu trúc đa tầng, nước trong vắt nhìn rõ từng viên sỏi dưới đáy. Đây là món quà vô giá mà thiên nhiên ban tặng cho xã Lìa. Tuy nhiên, để danh thắng này đem lại lợi ích thực sự cho dân bản, địa phương cần sự đầu tư bài bản và sự tham gia trực tiếp của chính người dân.

Lần đầu đến đây, anh Hồ Văn Hanh ở thôn Kỳ Nơi chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng với cảnh đẹp hoang sơ, không khí trong lành và sự mến khách của bà con. Đặc biệt, nét văn hóa truyền thống của đồng bào nơi đây tạo cảm giác rất gần gũi, khác biệt. Lìa rất có tiềm năng làm du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm đời sống bản địa. Nếu được đầu tư thêm đường sá, nơi lưu trú và quảng bá tốt, chắc chắn sẽ có nhiều du khách tìm đến”.

Để đánh thức tiềm năng này, chính quyền xã Lìa xác định hướng đi là kết hợp hài hòa giữa cảnh quan, văn hóa và ẩm thực. Du khách đến đây không chỉ được lội suối, ngắm thác, họ còn được ngồi bên bếp lửa nhà sàn thưởng thức cơm nếp, gà nướng, thịt bản và nghe những câu chuyện kể về vùng đất biên thùy. Ngoài thác Khe Xay, xã Lìa có hồ Lìa rộng, nước trong xanh, mát rượi, rất thích hợp để phát triển du lịch cộng đồng.

Ông Trần Đình Dũng, Chủ tịch UBND xã Lìa cho biết: “Giai đoạn 2025-2030, xã xác định du lịch cộng đồng là mũi nhọn. Chúng tôi đang đề xuất quy hoạch cụ thể điểm du lịch thác Khe Xay, xin hỗ trợ làm đường giao thông và mở các lớp tập huấn làm du lịch cho bà con. Xã cũng dự kiến mở chợ phiên biên giới Việt-Lào hằng tuần để người dân hai bên giao lưu, bày bán nông sản, đồ đan lát và nhạc cụ truyền thống cho khách du lịch”.

Giữ nét đẹp quê, đón tương lai

Đáng mừng hơn, trong công cuộc khai phá tiềm năng du lịch ở xã Lìa, có sự tham gia đầy năng động của thế hệ trẻ. Gạt đi những khó khăn của vùng biên viễn, các bạn trẻ nơi đây đang tích cực ứng dụng công nghệ để viết tiếp câu chuyện của bản làng mình. Những thước phim về sự hùng vĩ của thác Khe Xay, quy trình đan lát tỉ mỉ hay nét ẩm thực Vân Kiều, Pa Kô độc đáo nhờ vậy mà lan tỏa mạnh mẽ trên các nền tảng mạng xã hội.

Điển hình cho tinh thần ấy là anh Hồ Tu Pông Ngởi ở thôn Amôr. Với tư duy nhạy bén, anh đã khéo léo dùng hình ảnh và công nghệ AI để kể lại những câu chuyện của đại ngàn, thu hút đông đảo thanh thiếu niên cùng tham gia. Những nỗ lực không ngừng nghỉ đó của anh đã được ghi nhận bằng nhiều bằng khen của Ủy ban Dân tộc, Chủ tịch UBND tỉnh. Anh còn vinh dự là một trong những “Gương mặt trẻ tiêu biểu của tỉnh Quảng Trị”.

Anh Hồ Tu Pông Ngởi tâm niệm: “Tôi luôn nghĩ văn hóa cha ông là một kho báu, nhưng nếu không biết cách giới thiệu thì sẽ bị lãng quên. Vì vậy, tôi dùng điện ảnh và công nghệ để “số hóa” những giá trị truyền thống, làm cho nó sinh động, gần gũi hơn với giới trẻ. Khi thấy các bạn hào hứng học đàn, học hát và tự tin lan tỏa bản sắc quê hương trên mạng xã hội, tôi tin du lịch cộng đồng ở Lìa sẽ sớm có chỗ đứng vững chắc”.

Khi du lịch cộng đồng ngày càng phát triển thì các dịch vụ như homestay, hướng dẫn viên bản địa, nấu ăn hoặc làm đồ lưu niệm sẽ góp phần tạo việc làm cho lực lượng lao động địa phương. Bà con không cần phải đi làm ăn xa mà vẫn có thể sống tốt và làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương từ chính nét đẹp văn hóa của dân tộc mình. Với sự quan tâm của chính quyền, tâm huyết của những người đam mê nghề, yêu nhạc cụ truyền thống, và sức sáng tạo của thế hệ trẻ, tin tưởng rằng du lịch cộng đồng sẽ mang lại cuộc sống ấm no, giúp xã Lìa ngày càng thay da đổi thịt.

Kô Kăn Sương