QTO - Năm 1967, giữa lúc chiến tranh đang diễn ra ác liệt ở Vĩnh Linh, đạo diễn tài liệu nổi tiếng Joris Ivens đã cùng các cộng sự có mặt tại tuyến lửa để thực hiện bộ phim “Vĩ tuyến 17-Chiến tranh nhân dân”. Từ những thước phim chân thực được ghi lại trong mưa bom bão đạn, một câu chuyện đặc biệt về tình hữu nghị quốc tế, ký ức chiến tranh đã được lưu giữ cho nhiều thế hệ.
Tháng 5/1967, bác sĩ Nguyễn Thị Xuân Phượng khi đó đang công tác tại Ủy ban Liên lạc Văn hóa với nước ngoài nhận được nhiệm vụ đặc biệt. Theo sự phân công của cơ quan, bà lên Phủ Chủ tịch để nhận nhiệm vụ liên quan đến đoàn làm phim của đạo diễn tài liệu nổi tiếng Joris Ivens.
Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiếp đạo diễn Joris Ivens cùng phu nhân Marceline Loridan-Ivens. Người đã giới thiệu họ là những nhà điện ảnh cách mạng nổi tiếng. Bà Nguyễn Thị Xuân Phượng được giao làm phiên dịch, đồng thời chăm sóc sức khỏe cho đoàn trong thời gian thực hiện bộ phim tài liệu “Vĩ tuyến 17-Chiến tranh nhân dân” tại Vĩnh Linh, Quảng Trị.
Hai tháng sống và làm việc tại Vĩnh Linh là khoảng thời gian đầy gian khổ, hiểm nguy nhưng cũng hết sức ý nghĩa đối với đoàn làm phim, với nhiều kỷ niệm quý giá. Nhớ lại thời điểm lên đường vào tuyến lửa, bà Xuân Phượng kể rằng: Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn đồng chí Joris Ivens là bạn của Bác, là một chiến sĩ điện ảnh cách mạng quốc tế có uy tín trên thế giới, bằng mọi giá phải bảo vệ đồng chí ấy.
 |
| Đạo diễn Joris Ivens và bà Xuân Phượng trong cuốn hồi ký của bà Xuân Phượng - Ảnh: P.X.D (chụp từ hồi ký) |
Khi đó, Joris Ivens đã gần 70 tuổi nhưng vẫn trực tiếp có mặt ở những nơi ác liệt nhất để ghi lại chân thực cuộc chiến đấu kiên cường của quân và dân miền Bắc. Phu nhân Marceline Loridan-Ivens luôn sát cánh cùng chồng, mang theo máy ghi âm, giữ gìn thật cẩn thận để phục vụ công việc trong điều kiện chiến trường vô cùng khắc nghiệt.
Đêm đầu tiên tại Vĩnh Linh, đoàn làm phim nghỉ trong một căn hầm mới được đào dưới lòng đất. Bà Xuân Phượng nhớ lại: “Những tiếng động thật ghi lại ở chiến trường trong những đêm ấy không thể nào quên”.
Trong ký ức của bà Xuân Phượng, Vĩnh Linh không chỉ là vùng đất của bom đạn mà còn là nơi lưu giữ nhiều kỷ niệm sâu sắc về tình người. Có lần, giữa lúc bom địch đang đánh phá ác liệt, một sản phụ chuyển dạ trong địa đạo. Nghe tiếng kêu cứu của gia đình, bà đã khẩn trương thực hiện nhiệm vụ của một bác sĩ và giúp sản phụ sinh con an toàn. Đứa trẻ sau đó được gia đình đặt tên theo tên của bà như một cách bày tỏ lòng biết ơn.
Nhiều năm sau, bà vẫn không nguôi nhớ về những con người bình dị nơi tuyến lửa. Đó là những thanh niên xung phong, dân quân, người dân sống, chiến đấu và hy sinh thầm lặng vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Sau khi hoàn thành, bộ phim “Vĩ tuyến 17-Chiến tranh nhân dân” được trình chiếu tại nhiều quốc gia, góp phần giúp bạn bè quốc tế hiểu rõ hơn về cuộc kháng chiến chính nghĩa của Nhân dân Việt Nam.
Chuyến đi cùng Joris Ivens cũng trở thành bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời bà Nguyễn Thị Xuân Phượng. Bà kể: “Chính ông Ivens là người thầy làm phim đầu tiên của tôi. Sau lần tôi cùng ông vào Vĩnh Linh, ông gọi tôi ra và nói rằng, một nữ bác sĩ giỏi không hiếm, nhưng một nữ đạo diễn phim tài liệu chiến trường lại rất cần thiết trong hoàn cảnh đất nước đang có chiến tranh, ông thấy tôi có khả năng làm phóng viên chiến trường".
Sau nhiều trăn trở, bà quyết định chuyển công tác sang lĩnh vực điện ảnh tài liệu, mặc dù lúc đó bà đã 37 tuổi và công việc đang ổn định, mức lương lại cao. Từ đó, bà trở thành một trong những nữ đạo diễn phim tài liệu chiến trường chuyên nghiệp, tiêu biểu của Việt Nam, tham gia tác nghiệp tại chiến trường miền Nam, Campuchia và khu vực biên giới phía Bắc. Với những đóng góp cho hoạt động giao lưu văn hóa Việt Nam-Pháp, bà Nguyễn Thị Xuân Phượng đã được Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Bắc đẩu Bội tinh.
 |
| Di tích quốc gia đặc biệt Đôi bờ Hiền Lương - Bến Hải chứng nhân của lịch sử và khát vọng hòa bình - Ảnh: X.D |
Năm 2007, 40 năm sau ngày thực hiện bộ phim tại Vĩnh Linh, bà Xuân Phượng trở lại Vĩnh Linh với mong muốn tìm gặp những nhân vật từng xuất hiện trong phim. Đây cũng là tâm nguyện mà đạo diễn Ivens gửi gắm trước lúc qua đời.
Bà Xuân Phượng muốn gặp lại hai người: Đứa bé được bà đỡ đẻ ngay trong địa đạo và đứa trẻ tên Đức rất hồn nhiên, gan dạ từng xuất hiện trong bộ phim năm 1967. Sau nhiều ngày tìm kiếm, tưởng như không còn hy vọng, bà bất ngờ tìm thấy manh mối.
Vào đêm cuối ở Vĩnh Linh, bà trò chuyện với một phóng viên quay phim của Đài Phát thanh và Truyền hình Quảng Trị (cũ) lúc đó là anh Phan Khiêm: "Ngày mai, cô phải trở lại TP. Hồ Chí Minh. Hơn một tuần nay không sao tìm được bé Đức. Nếu còn sống, năm nay Đức cũng đã 49 tuổi". Nghe vậy, anh Phan Khiêm nói: "Cháu cũng từng học với một người thầy tên Phạm Công Đức, nhưng lại ở Gio Linh, không phải Vĩnh Linh, nhà thầy ở ngay Dốc Miếu...".
Như một bản năng nghề nghiệp, sau một cuộc điện thoại xác nhận, bà đã tìm được cậu bé Đức năm nào, chính là thầy giáo Phạm Công Đức. Cuộc hội ngộ sau bốn thập niên đã mang lại nhiều cảm xúc cho những người trong cuộc.
Năm 2012, trong chuyến công tác tại Paris, bà Xuân Phượng mang theo món quà của thầy giáo Phạm Công Đức gửi tặng bà Marceline Loridan-Ivens. Đó là một gói tiêu khô được trồng trên mảnh đất Vĩnh Linh. Nhận món quà, bà Marceline vô cùng xúc động bởi đó là tình cảm chân thành của những con người mà vợ chồng ông bà từng gắn bó trong những năm tháng chiến tranh.
Sau đó, mọi người cùng đến viếng mộ đạo diễn Joris Ivens. Trước phần mộ của người nghệ sĩ quốc tế dành tình cảm sâu nặng cho Việt Nam, họ đặt lại món quà nhỏ từ Vĩnh Linh như một biểu tượng của tình hữu nghị và những ký ức không thể phai mờ về một thời chiến đấu vì hòa bình, độc lập dân tộc.
Phạm Xuân Dũng
