QTO - Sau năm 1975, khi nhắc đến những ca khúc viết về mẹ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, nhiều người nhớ ngay đến “Huyền thoại mẹ”. Đây là một ca khúc giàu cảm xúc, lắng sâu, thể hiện sự tri ân đối với hình tượng người mẹ, vừa rất gần gũi, bình dị, vừa cao cả, thiêng liêng.

Theo nhạc sĩ Dân Huyền, năm 1984, trong chuyến thăm Đồng Hới (nay thuộc tỉnh Quảng Trị), Trịnh Công Sơn đã xúc động trước hình tượng Mẹ Suốt và viết nên ca khúc “Huyền thoại mẹ”. Tuy nhiên, hình tượng người mẹ trong ca khúc không chỉ gắn với một nhân vật cụ thể mà còn là sự khái quát về những bà mẹ Việt Nam trong chiến tranh: Anh hùng mà bình dị, âm thầm mà vĩ đại.

Tác giả bài viết (thứ 2 từ trái sang), chụp tại Gác Trịnh ở đường Nguyễn Trường Tộ, TP. Huế, nơi nhạc sĩ Trịnh Công Sơn từng sinh sống nhiều năm - Ảnh: P.X.D

Điều này khác với “Người mẹ Ô Lý”, một ca khúc kể về câu chuyện của một người mẹ ở Quảng Trị trong những năm tháng chiến tranh, phải rời bỏ quê nhà, mang theo những gì thân thuộc nhất trên hành trình ly tán. Qua ca từ “Huyền thoại mẹ”, có thể thấy tác giả ngợi ca phẩm giá cao đẹp của người mẹ Việt Nam. Bài hát nhẹ nhàng như một lời tự sự của người con vào đêm khuya thanh vắng với lòng biết ơn vô hạn: "Đêm chong đèn ngồi nhớ lại/Từng câu chuyện ngày xưa/Mẹ về đứng dưới mưa/Che đàn con nằm ngủ/Canh từng bước chân thù/Mẹ ngồi dưới cơn mưa…".

Hình tượng người mẹ hiện lên trong ca khúc rất bình dị, lặng lẽ, không chút ồn ào. Mẹ che chở cho đàn con trước hiểm nguy của chiến tranh bằng sự hy sinh âm thầm và đức tận tụy vô bờ: "Mẹ lội qua con suối/Dưới mưa bom không ngại/Mẹ nhẹ nhàng đưa lối/Tiễn con qua núi đồi/Mẹ chìm trong đêm tối/Gió mưa tóc che lối con đi…".

Tất cả những cử chỉ, hành động của mẹ được tái hiện một cách tự nhiên, không khoa trương. Mẹ vượt qua gian lao, hiểm nguy không phải để kể công, mà bởi tình yêu thương và trách nhiệm đối với gia đình, quê hương, đất nước. Tình yêu bao la và đức hy sinh ấy đã nâng đỡ, chở che các thế hệ con người Việt Nam trong những giai đoạn khó khăn của lịch sử dân tộc. 

Đề tài người mẹ là một mối quan tâm lớn trong sáng tác của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, nhất là khi ông viết về chiến tranh để kêu gọi hòa bình. Một ca khúc rất nổi tiếng của ông là “Ca dao mẹ”, được sáng tác trước năm 1975 ở miền Nam. Tác phẩm đã nhanh chóng vượt ra ngoài biên giới Việt Nam và được công chúng nhiều nước, trong đó có Nhật Bản, đón nhận: "Mẹ ngồi ru con đong đưa võng buồn đong đưa võng buồn/Mẹ ngồi ru con mây qua đầu ghềnh lạy trời mưa tuôn/Lạy trời mưa tuôn cho đất sợi mềm hạt mầm vun lên/Mẹ ngồi ru con nước mắt nhọc nhằn xót xa đời mình”.

Lời ca và giai điệu mang âm hưởng dân ca, gần gũi với tiếng hát ru con của người mẹ Việt Nam trong những năm tháng đất nước còn chiến tranh. Qua đó, tác giả gửi gắm tâm trạng và khát vọng hòa bình của biết bao người mẹ: “Mẹ ngồi ru con đong đưa võng buồn đong đưa phận mình/ Mẹ ngồi ru con nghe đất gọi thầm trọn nợ lưu vong/ Mẹ ngồi trăm năm như thân tượng buồn để lại quê hương/ Tuổi còn bơ vơ thế giới hằn thù chiến tranh ngục tù”. Ca khúc không trực tiếp mô tả chiến tranh hay những mất mát, đau thương mà chủ yếu thể hiện khát vọng hòa bình, đoàn tụ và cuộc sống yên lành cho con người.

Người mẹ trong ca khúc của Trịnh Công Sơn còn mang ý nghĩa biểu tượng cho quê hương, đất nước; là hiện thân của tình yêu thương, sự bao dung và sức sống bền bỉ của dân tộc Việt Nam. Từ đó, ông gửi gắm ước nguyện về hòa bình, đoàn viên, thống nhất và sự gắn bó giữa con người với con người trong cuộc sống.  

 Phạm Xuân Dũng