QTO - Làng (thôn) La Hà, xã Quảng Văn cũ (nay là xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị), là một cồn đất nổi giữa dòng Gianh, xưa nay nổi tiếng là đất học, có địa hình đặc biệt so với các địa danh khác trong tỉnh.

Là cồn nổi giữa sông Gianh, nhưng các dòng chảy đều ngược từ biển lên và ngay đầu làng dòng chảy của con sông (gọi là rào Đình) lại chảy từ phía Nam ra Bắc. Chính vì điều này mà các cụ ngày xưa gọi nơi đây là "Thủy ngược triều Đông". Ba nhánh sông chảy từ phía Tây, Tây Nam, Tây Bắc đều đổ về làng La Hà như ba ngọn bút cắm vào lọ mực. Thế đất "Tam bút châu nghiên" là vùng đất địa linh sản sinh cho làng nhiều nhân kiệt hào quang trong khoa bảng.

Họ Phạm thôn La Hà là một trong năm dòng họ đại tôn của thôn, gồm họ Mai, Phạm, Tạ và hai họ Trần lần lượt di cư từ các tỉnh Nghệ Tĩnh vào cùng khai khẩn cồn đất hoang sơ giữa dòng Gianh vào khoảng thời Lê Thánh Tông (1470). Con cháu năm dòng họ này đã cùng chung lưng đấu cật, xây dựng cuộc sống, vượt qua bao khó khăn, gian khổ, vươn lên. Đặc biệt trong lĩnh vực học hành, thi cử, đỗ đạt, khoa bảng, đại khoa, thôn La Hà đã đạt đỉnh cao đáng ngưỡng vọng.

Di tích lịch sử nhà thờ họ Phạm tại thôn La Hà, xã Nam Gianh - Ảnh: Tạ Đình Hà

Theo cuốn "Quảng Bình nước non và lịch sử" thì trong triều Nguyễn, từ khoa thi Quý Dậu 1813 đến Mậu Ngọ 1918 (bao gồm 42 khoa thi), huyện Quảng Trạch có 113 vị cử nhân thì làng La Hà đã có 33 vị, chiếm tỉ lệ đỗ đạt nhiều nhất huyện, nhất tỉnh. Cũng thế, cả huyện Quảng Trạch có 15 vị đại khoa thì làng La Hà có sáu vị, chiếm nhiều nhất huyện. Trong các dòng họ đỗ đạt của làng, không thể không nói đến họ Phạm. Họ này đã có 5 vị thi đỗ cử nhân, một vị tiến sĩ, hơn nữa còn có một vị được triều đình bổ làm Thượng Thư, đó là ông Phạm Huy Bính (chức Bộ trưởng bây giờ).

Nhà thờ họ Phạm ở thôn La Hà, xã Nam Gianh là di tích cấp tỉnh (theo Quyết định số 2815/QĐ-UBND ngày 15/7/2026 của UBND tỉnh). Nơi thờ tự thủy tổ Phạm Quý Công, một trong năm dòng họ khai khẩn làng và các bậc tiên tổ học hành khoa bảng, đỗ đạt, đại khoa và có công với triều đình nhà Nguyễn.

Thủy tổ họ Phạm hai lần được vua sắc phong, lần thứ nhất vào ngày 18 tháng 11, Thành Thái năm thứ 1 (1889). "Sắc ban cho xã La Hà, huyện Tuyên Chính, tỉnh Quảng Bình thờ phụng vị thần khai khẩn Phạm Quý Công, ngài linh ứng lừng lẫy. Từ trước đến nay chưa được nhà vua ban tặng sắc phong. Nay Trẫm kế nối ngôi báu, tưởng nhớ tới công lao của thần, nên phong tặng thêm mỹ tự cho thần là: Dực Bảo Trung Hưng linh Phù, cho phép được phụng thờ thần như cũ. Thần hãy bảo vệ, che chở cho dân lành. Hãy tuân mệnh". (1)

Lần thứ hai, vào ngày 25 tháng 7 niên hiệu Khải Định thứ 9 (1924) "Sắc ban cho xã La Hà, phủ Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình vốn từ trước đã phụng thờ vị thần nguyên được ban tặng mỹ tự là: Linh Phù Dực Bảo Trung Hưng Khai khẩn Phạm Quý Công Tôn Thần. Ngài có công phù giúp đất nước, che chở cho dân, linh ứng lừng lẫy.

Theo lễ, các triều đã ban tặng sắc phong, cho phép dân xã được thờ cúng. Nay nhận đại lễ mừng thọ Trẫm 40 tuổi đã ban chiếu báu, gia ân khắp vùng, nghi lễ khen thưởng rất long trọng, nên đã phong tặng thêm mỹ tự cho thần là: Đoan Túc Tôn Thần. Nay cho phép dân xã được thờ cúng thần như trước để ghi nhớ ngày đại lễ mà mở mang việc thờ cúng. Hãy tuân lệnh!". (2)

Hàng năm, cứ vào ngày lễ, Tết, con cháu 18 đời tụ họp về nhà thờ để tổ chức tế lễ. Nhà thờ tọa lạc ngay giữa làng, hướng Nam, có cổng, thành bao, bình phong. Nhà thờ có ba gian, bốn mái, hai mái hai bên hồi. Gian giữa thờ thủy tổ và các vị thần tổ khoa bảng. Hai gian bên thờ 2 sắc phong của vua Thành Thái năm 1889 và vua Khải Định năm 1924. Hai trụ biểu có hai câu đối: "La Hà địa linh muôn thuở rạng ngời ân tiên tổ/Phạm tộc gia thế vạn đời hồng thắm nghĩa tử tôn".

Nhà thờ họ Phạm còn là nơi thờ các vị tiên tổ đỗ đạt làm quan, có công với triều Nguyễn, đó là các ông:

Phạm Đình Học, người xã La Hà, huyện Bố Chánh (nay là xã Nam Gianh), đỗ cử nhân khoa thi năm Kỷ Mão, Gia Long thứ 18 (1819) (3), ông là người thi đỗ cử nhân đầu tiên của dòng họ.

Ông Phạm Nhật Tân, người xã La Hà, huyện Bình Chánh, tỉnh Quảng Bình (nay là xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị). Năm Mậu Thân 1848, thi đỗ cử nhân, thi đỗ tiến sĩ, làm quan đến chức Chưởng Ân (4). Chức Chưởng Ân hay bộ phận quản lý ấn tín, chịu trách nhiệm quản lý Kim Ngọc, Bảo tỷ (Ân vàng), hay ấn ngọc của vua. (5)

Ông Phạm Huy Bính (Phạm Bính), người xã La Hà, huyện Minh Chính (nay thuộc xã Nam Gianh), thi Hương đậu Cử nhân giải Á nguyên, năm Mậu Ngọ, niên hiệu Tự Đức thứ 11(1858). Làm quan đến chức Thượng Thư, sung Thị vệ Đại thần, là cháu của Tiến sĩ Phạm Nhật Tân (6). Chức Thị Vệ Đại Thần thời Nguyễn là các võ quan thân cận được đích thân Hoàng Đế tuyển chọn, chuyên trách bảo vệ vua, hoàng tộc và canh giữ các cổng trong Tử Cấm Thành, nắm giữ quyền thống lĩnh Cấm quân và thường được tuyển từ các gia đình công thần (7).

Ông Phạm Gia Thoại, người xã La Hà, huyện Minh Chánh (nay thuộc xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị) đỗ Cử nhân khoa thi năm Mậu Dần, niên hiệu Tự Đức thứ 31 (1878), làm đến chức Giáo thụ (8). Là quan đứng đầu hệ thống giáo dục địa phương, quản lý giám sát trường học và tổ chức các kỳ thi tại cấp phủ.

Ông Phạm Tiến Đảng, người xã La Hà, huyện Minh Chính (nay thuộc xã Nam Gianh, tỉnh Quảng Trị) thi đỗ Cử nhân khoa thi năm Đồng Khánh thứ 2 (1887). (9)

Phát huy truyền thống tiên tổ, các thế hệ con cháu dòng họ Phạm làng La Hà đã phấn đấu học hành, vươn lên, đã có nhiều người là cử nhân, là tiến sĩ, là giám đốc các doanh nghiệp, là thầy cô giáo, là sĩ quan trong lực lượng vũ trang...

Nhà thờ họ Phạm ở làng La Hà, xã Nam Gianh là một trong những di tích có giá trị lịch sử văn hóa. Nơi thờ tự một dòng họ có công khai khẩn vùng đất (cồn nổi giữa dòng Gianh). Nơi gắn liền với những vị khoa bảng, đại khoa đã làm rạng danh một dòng họ, một vùng đất được tôn vinh là "Bát danh hương" (Sơn, Hà, Cảnh, Thổ, Văn, Võ, Cổ, Kim), tám làng văn vật của tỉnh Quảng Bình cũ (nay là tỉnh Quảng Trị). Những truyền thống quý báu đó là di sản trao truyền, là niềm vinh dự tự hào của dòng họ, của quê hương đất nước.

Tạ Đình Hà

Tài liệu tham khảo:

- (1,2)  Bản dịch sắc phong từ chữ Hán của nhà nghiên cứu Hán Nôm Trương Quang Phúc, Câu lạc bộ Hán Nôm Quảng Bình.

- (4)  Nguyễn Tú Quảng Bình nhân vật chí, Hội Văn học nghệ thuật Quảng Bình 2002 (trang 577).

- (3,5,6,7,8,9)  Quảng Bình khoa lục. Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Bình, năm 2016 (các trang 110, 130, 145, 175).