QTO - Từng là "dòng sông hoa lửa" trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ ác liệt, năm 1973, dòng sông Thạch Hãn lại trở thành chứng nhân lịch sử cho cuộc trao trả tù binh sau Hiệp định Paris. Sự kiện này, qua ống kính của Chu Chí Thành, phóng viên chiến trường của Thông tấn xã Việt Nam, đã được ghi lại chân thực. Sau hơn nửa thế kỷ, những bức ảnh chụp lại khoảnh khắc lịch sử đó vẫn vẹn nguyên giá trị, là biểu tượng rực rỡ cho khát vọng hòa bình của dân tộc.

“Cuốn nhật ký" sống động

Chiều muộn ngày rằm, những nhành hoa đăng lặng lẽ trôi trên dòng Thạch Hãn. Nơi bãi bồi ven sông, nhà báo Chu Chí Thành đứng đó, ánh mắt chứa đựng những ký ức xa xăm. Ở tuổi ngoài 80, gương mặt đã hằn dấu vết thời gian, nhưng tâm trí ông vẫn vẹn nguyên hình ảnh của hơn 50 năm trước-khi ông còn là phóng viên ảnh của Thông tấn xã Việt Nam xông pha giữa chiến trường Quảng Trị. Chính tại khúc sông này, năm 1973, ông đã dùng ống kính ghi lại những khoảnh khắc lịch sử của cuộc trao trả tù binh sau Hiệp định Paris.

Thời gian đó, ông theo sát diễn biến các đợt trao trả nhân viên quân sự, dân sự là tù nhân chiến tranh của hai bên. Chu Chí Thành đã ghi lại các hình ảnh đắt giá trong bộ ảnh “Từ ngục tối thắng lợi trở về”. Những bức ảnh chụp được trong thời gian này không chỉ có tính thời sự mà còn mang giá trị lịch sử và nhân văn sâu sắc. Hàng nghìn bức ảnh trong chiếc máy của ông như là một "cuốn nhật ký" sống động về Quảng Trị năm 1973.

Nhà báo, NSNA Chu Chí Thành gặp gỡ người dân xã Triệu Cơ - Ảnh: T.T

Trong ký ức của nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Chu Chí Thành, một ngày cuối tháng 3/1973, ông đến vùng giáp ranh ở chốt Long Quang thuộc xã Triệu Trạch, huyện Triệu Phong (cũ), nay là xã Nam Cửa Việt. Lần đầu tiên, chàng phóng viên miền Bắc chứng kiến những người lính của quân đội Việt Nam Cộng hòa đi qua "giới tuyến" sang địa phận quân giải phóng, cùng ngồi uống nước chè, hút thuốc lá Điện Biên. Với sự nhạy cảm của một phóng viên trẻ, ông đã bấm máy ghi lại khoảnh khắc các chiến sĩ, du kích của ta bắt tay với những người lính Việt Nam Cộng hòa. Bức ảnh được đặt tên “Tay bắt mặt mừng”.

Thời điểm lúc bấy giờ, trong không khí vui vẻ sau khi Hiệp định Paris được ký kết, một anh lính phía bên kia đã khoác vai một chiến sĩ giải phóng và nhờ nhà báo chụp cho một kiểu ảnh… Trong sự ngỡ ngàng, Chu Chí Thành đã chớp lấy bức ảnh lịch sử “Hai người lính”. Bức ảnh được chụp tháng 3/1973. Trong ảnh, người lính giải phóng vận bộ quân phục quen thuộc, đầu đội mũ tai bèo và người lính quân đội Việt Nam Cộng hòa trong bộ rằn ri, khoác vai nhau thân mật đến mức nếu họ mặc quần áo dân sự thì đó chỉ có thể là hình ảnh của hai người bạn chí cốt…

Năm 2022, 50 năm sau khi tác phẩm “Hai người lính” ra đời, bộ ảnh “Hai người lính” của nhà báo Chu Chí Thành được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, giải thưởng cao quý nhất của Đảng, Nhà nước trong lĩnh vực Văn học-Nghệ thuật.

Bức ảnh lịch sử mang tên Hai người lính của Nhà báo, NSNA Chu Chí Thành - Ảnh: Nhà báo, NSNA Chu Chí Thành

Tìm lại ký ức sau nửa thế kỷ

Trong chuyến trở lại thăm Quảng Trị, NSNA Chu Chí Thành được vợ chồng nhạc sĩ Xuân Vũ đưa đến viếng mộ cố nhà văn Xuân Đức. Nhà văn Xuân Đức là bạn cùng trang lứa với ông, người Quảng Trị và cùng được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học-Nghệ thuật năm 2022 cho các kịch bản: “Ám ảnh”, “Những mặt người thấp thoáng”, “Nhiệm vụ hoàn thành” và tuyển tập kịch “Chứng chỉ thời gian”. Hai nghệ sĩ với hai thể loại nghệ thuật khác nhau, nhưng cùng thể hiện một khát vọng, khát vọng hòa bình của những con người Việt Nam bình dị nhất.

Cũng trong chuyến vào Quảng Trị lần này, ông có tâm nguyện tìm gặp hai nhân vật nữ trong bức ảnh “Tay bắt mặt mừng” để tặng họ bức ảnh làm kỷ niệm. NSNA Chu Chí Thành đã dành hai ngày để đi khắp địa bàn các xã thuộc huyện Triệu Phong (cũ), lần theo những manh mối mơ hồ để tìm hai o du kích khi xưa.

Nhà báo, NSNA Chu Chí Thành tặng ảnh cho nhân vật mình đã chụp hình hơn 50 năm trước - Ảnh: T.T

O Chính, một trong hai cô gái trong bức ảnh, nguyên là Bí thư Đảng ủy xã Triệu Trạch, sau lấy chồng ở huyện Gio Linh (cũ) đã qua đời nên ông không được gặp. Dựa trên thông tin do các đồng nghiệp Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị cung cấp, NSNA Chu Chí Thành đã tìm được o du kích thứ hai là bà Trương Thị Chiến, ở thôn Bích La Hậu, nay là thôn Đồng Tâm 1, xã Triệu Cơ. Sắp đến giờ ra sân bay về lại Hà Nội, nhưng cuộc gặp gỡ ngắn ngủi giữa tác giả và nhân vật vẫn đầy ắp cảm xúc của những hồi ức.

Bà Chiến bùi ngùi chia sẻ: “Tôi vẫn ghi nhớ khoảnh khắc khi nhà báo chụp ảnh tại Long Quang. Nay nhìn lại bức ảnh của hơn 50 năm trước, thực sự tôi rất xúc động”.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua. Bến sông Thạch Hãn vẫn còn đó, như nhắc nhớ về một thời chiến tranh ác liệt gắn với những chiến công hào hùng và sự hy sinh anh dũng của quân dân cả nước. Chuyến trở lại của NSNA Chu Chí Thành với mảnh đất Quảng Trị như một nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, giúp thế hệ trẻ hôm nay biết thêm về giá trị và những khoảnh khắc mang khát vọng hòa bình.

Trần Tú