QTO - Giữa đại ngàn Trường Sơn trập trùng mây phủ, từ bao đời nay, thanh âm từ các loại nhạc cụ truyền thống của đồng bào Pa Kô, Vân Kiều đã trở thành nhịp cầu nối tâm linh giữa con người với đại ngàn qua bao mùa nương rẫy, là sợi dây kết nối cộng đồng, khẳng định sức sống bền bỉ của một loại hình văn hóa độc đáo nơi núi rừng Quảng Trị.

Cứ đều đặn mỗi tháng, các thành viên Câu lạc bộ cồng chiêng thôn A Xóc-Cha Lỳ, xã Hướng Lập, lại cùng hội tụ về nhà sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Buổi sinh hoạt thu hút đông đảo các thành viên ở nhiều lứa tuổi khác nhau, từ những già làng, nghệ nhân đến những phụ nữ trung niên vốn quen tay phát nương làm rẫy, cho đến các bạn đoàn viên, thanh niên.

Ở đó, những câu chuyện về nguồn gốc, ý nghĩa của từng nghi lễ truyền thống gắn với nhạc cụ dân tộc được chia sẻ, giúp thế hệ trẻ thêm hiểu, thêm yêu và tự hào về gốc rễ dân tộc mình.

Các thành viên Câu lạc bộ cồng chiêng thôn A Xóc-Cha Lỳ, xã Hướng Lập, trong một buổi sinh hoạt - Ảnh: A.T

Ông Hồ Xuân Lương, ở thôn A Xóc-Cha Lỳ, xã Hướng Lập, chia sẻ: “Tôi bắt đầu học đánh cồng chiêng từ năm 16 tuổi với các nghệ nhân trong bản. Ở vùng đất này, tiếng cồng chiêng gắn liền với cả đời người Vân Kiều, Pa Kô. Từ lúc sinh ra, khi làm nương, làm rẫy, cho đến những dịp lễ lớn..., cồng chiêng luôn là tiếng nói tinh thần, là cầu nối tâm linh để bà con hướng về cội nguồn, cầu mong mùa màng bội thu và bản làng bình an, góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, thắt chặt tình đoàn kết qua bao thế hệ. Vì thế, tôi luôn cố gắng truyền dạy lại cho lớp trẻ để tiếng chiêng tiếp tục vang vọng giữa đại ngàn”.

Từ bao đời nay, âm thanh của các loại nhạc cụ truyền thống đóng vai trò như một phương thức lưu giữ và ghi dấu những mốc phát triển của bản làng cùng đời sống lao động, sản xuất của đồng bào vùng cao. Trong đó, tiếng cồng chiêng không chỉ phản ánh đời sống tinh thần phong phú mà còn là công cụ biểu đạt cảm xúc, sự gắn kết giữa con người với con người và với môi trường tự nhiên.

Việc duy trì và thực hành các loại nhạc cụ truyền thống có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định bản sắc văn hóa và gắn chặt tình đoàn kết cộng đồng. Giữa thiên nhiên đại ngàn hùng vĩ, nhịp chiêng, tiếng cồng ngân vang, hòa cùng tiếng khèn bè da diết, tiếng nước chảy róc rách tạo nên bức tranh sinh hoạt văn hóa truyền thống độc đáo, nơi di sản cha ông được gìn giữ và nuôi dưỡng như dòng chảy không bao giờ ngơi nghỉ.

“Nhà tôi có truyền thống gắn bó với tiếng cồng chiêng, từ ông nội đến bố đều là những người giữ hồn cồng chiêng và truyền lại cho tôi. Với tôi, tiếng cồng chiêng đã ngấm vào máu thịt từ thuở nhỏ. Nay dù thời gian thay đổi, tôi vẫn ngày đêm gìn giữ và truyền dạy lại nhịp cồng chiêng cho con cháu. Bởi với tôi, mất đi tiếng cồng chiêng của cha ông là mất đi cái gốc của người mình”, anh Hồ Văn Loan, ở thôn A Xóc-Cha Lỳ, xã Hướng Lập, cho biết.

Giữa điệp trùng Trường Sơn hùng vĩ, nơi dòng Sê Băng Hiêng hiền hòa chảy qua những cánh rừng già, thanh âm của các loại nhạc cụ truyền thống lúc trầm hùng như lời núi rừng, lúc mượt mà, sâu lắng như dòng suối, trở thành phương thức biểu đạt tình cảm thiêng liêng nhất của bà con dân bản.

Thanh âm của các loại nhạc cụ truyền thống là phương thức biểu đạt tình cảm thiêng liêng nhất của bà con dân bản - Ảnh: A.T

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, tiếng cồng chiêng cùng hệ thống nhạc cụ truyền thống của đồng bào nơi đây luôn đồng hành cùng bà con qua muôn vàn thăng trầm của cuộc sống. Âm thanh ấy hiện diện trong các nghi lễ quan trọng của đời sống người dân vùng cao, đó là tiếng reo vui náo nức mừng những mùa rẫy bội thu, là lời nguyện cầu thiêng liêng và lòng biết ơn chân thành gửi tới các vị thần linh, là sợi dây vô hình thắt chặt nghĩa tình đồng bào, giúp bản làng vững vàng vượt qua muôn vàn gian khó giữa đại ngàn.

Ông Hồ Văn Mừng, ở thôn A Xóc-Cha Lỳ, xã Hướng Lập, phấn khởi cho biết: “Là người con của bản làng, tôi rất tự hào khi dân tộc Vân Kiều, Pa Kô giữ được tiếng cồng, tiếng chiêng và những nét văn hóa truyền thống của tổ tiên. Mỗi lần nghe thanh âm ấy ngân vang giữa núi rừng, trong lòng tôi lại thấy xúc động vô cùng. Dù cuộc sống hôm nay có nhiều đổi thay, nhưng niềm tự hào về di sản của cha ông vẫn luôn vẹn nguyên trong lòng mỗi người dân”.

Trong tâm thức của nhiều thế hệ bà con dân bản, tiếng cồng chiêng và các loại nhạc cụ truyền thống đã trở thành “linh hồn” không thể thiếu trong các nghi lễ. Từ lễ A Riêu Hạt (cầu mùa), lễ mừng cơm mới, lễ mừng nhà mới cho đến những hội làng rộn rã. Âm thanh ấy lúc trầm hùng, sâu lắng tựa tiếng thì thầm của núi đá, khi lại dồn dập, ngân vang reo vui giữa không gian đại ngàn, trở thành sợi dây kết nối giữa con người với thần linh và thắt chặt tình đoàn kết giữa bà con dân bản với nhau.

Nghệ nhân Hồ Cu Chảnh, ở thôn Kỳ Tăng, xã Lìa, cho biết: “Đối với người già chúng tôi và dân bản ở đây, tiếng cồng chiêng đã ngấm vào máu thịt rồi. Từ lúc sinh ra, qua những mùa nương rẫy, cho đến lễ mừng nhà mới, mừng cơm mới, tiếng cồng chiêng vang lên, nghe lúc dồn dập rộn rã, lúc lại ngân vang sâu lắng giữa đại ngàn, tự nhiên lòng người rạo rực lắm. Tiếng cồng chiêng không đơn thuần là âm thanh nhạc cụ, mà đó là linh hồn của bản làng mình từ bao đời nay. Dù đi đâu hay làm gì, hễ nghe tiếng cồng chiêng vang lên là biết dân bản đang sum vầy, đoàn kết bên nhau”.

Mỗi giai điệu vang lên gắn kết con người với lịch sử, cội nguồn và không gian cộng đồng - Ảnh: A.T

Không chỉ dừng lại ở các buổi biểu diễn trong dịp lễ hội, giữa không gian của bản làng, hình ảnh những thế hệ đi trước luôn ân cần, trao truyền ý nghĩa các loại nhạc cụ truyền thống cho thế hệ trẻ được chắt lọc từ vốn sống, ký ức và tình yêu đau đáu với văn hóa quê hương. Họ kiên nhẫn truyền đi từng nhịp điệu mà mình đã dành trọn một đời gìn giữ với niềm tin mãnh liệt rằng: Khi lớp trẻ biết trân trọng và nối tiếp di sản cha ông, giá trị văn hóa độc đáo của bản làng không chỉ ngân vang trong quá khứ, mà còn tiếp tục chảy mãi trong đời sống hôm nay và mai sau.

Ông Hồ Văn Sự, Phó trưởng Phòng Văn hóa-Xã hội, UBND xã Hướng Lập, cho biết: “Bảo tồn nhạc cụ truyền thống của đồng bào không chỉ là lưu giữ những âm thanh của quá khứ, mà còn là cách chúng ta giữ lấy hồn cốt văn hóa của quê hương. Trong thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp thiết thực như mở lớp truyền dạy, hỗ trợ nghệ nhân và gắn việc bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng. Chúng tôi quyết tâm không để tiếng cồng chiêng và các nhạc cụ dân tộc mai một theo nhịp sống hiện đại”.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thăng Long, Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung thuộc Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam: “Nhạc cụ truyền thống là di sản vô giá, khẳng định bản sắc và chiều sâu văn hóa của đồng bào. Mỗi giai điệu vang lên gắn kết con người với lịch sử, cội nguồn và không gian cộng đồng. Trong đó, các nghệ nhân giữ vai trò như những 'báu vật sống'. Chính tâm huyết cùng sự trao truyền của họ sẽ giúp văn hóa dân tộc luôn trường tồn và lan tỏa”.

Ánh Tuyết