QTO - Những năm 70 của thế kỷ XX, Nghệ sĩ nhân dân (NSND), đạo diễn Xuân Đàm, người con ưu tú của Quảng Trị được sự đánh giá cao từ giới chuyên môn, báo chí và công chúng yêu nghệ thuật với những vở diễn độc đáo, mang lại “hình thái mới” đột phá cho nghệ thuật kịch nói Việt Nam.

Mạch nguồn quê hương

NSND Xuân Đàm sinh ra và lớn lên tại làng Lập Thạch, tổng An Đôn, phủ Triệu Phong ngày trước, nay thuộc phường Nam Đông Hà. Xuất thân trong một gia đình có 8 anh em, tuổi thơ cậu bé Đàm ngày ấy như những đứa trẻ thôn quê khác lớn lên trong sự nghèo khó.

Năm 1947, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ trên toàn quốc và quê nhà rơi vào vùng bị tạm chiếm, quyết không theo học trường Pháp, cha mẹ ông cùng nhiều gia đình đã gửi con ra vùng tự do Khu 4. Tại đây, cậu học trò Xuân Đàm tiếp tục con đường học vấn tại Trường trung học Hương Khê, Hà Tĩnh.

Đến năm 1950, khi cuộc kháng chiến chuyển sang giai đoạn tổng phản công, phong trào “xếp bút nghiên lên đường ra trận” sục sôi khắp nơi. Ngày 1/7/1950, khi chưa học hết lớp đệ nhị, chàng trai trẻ Xuân Đàm đã theo tiếng gọi của Tổ quốc để tòng quân.

Vào chiến trường Bình Trị Thiên gian khổ, dù được cấp trên tin tưởng cử đi học lớp sĩ quan, nhưng ông đã xin từ chối bởi với ông, tâm nguyện lớn nhất không phải là trở thành một người chỉ huy, mà là được cống hiến trọn đời cho nghệ thuật.

Với NSND Kim Quý thì NSND Xuân Đàm là một người bạn đời, một người thầy đáng kính - Ảnh: A.T

Ngay sau khi hòa bình lập lại trên miền Bắc vào năm 1954, Nhà nước ta sớm hoạch định một chiến lược phát triển văn hóa-nghệ thuật dài hạn bằng chương trình đào tạo bài bản: Gửi lực lượng nòng cốt ra nước ngoài học tập chuyên sâu về sân khấu. Đạo diễn Xuân Đàm chính là một trong những gương mặt ưu tú được tin tưởng cử đi đào tạo tại Liên Xô.

Trong suốt 8 năm (1962-1970) học tập tại Moskva, ông luôn là một học viên xuất sắc của khóa đào tạo đạo diễn sân khấu chuyên nghiệp. Ông ghi dấu ấn sâu sắc trong dòng chảy sân khấu đương đại, được giới chuyên môn tôn vinh là người đã mang đến một “hình thái mới cho sân khấu kịch Việt Nam”.

 “NSND Xuân Đàm có một tư duy nghệ thuật vừa đậm đà bản sắc dân tộc, vừa mang tính lý luận sắc bén. Anh ấy có một “đôi mắt nghề” rất tinh tường. Cái tài của anh chính là khả năng biến lý luận nghệ thuật thành ngôn ngữ sân khấu sống động, gần gũi với công chúng”, NSND Lê Chức, Nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam chia sẻ.

Định mệnh cuộc đời

Năm 1964, NSND Xuân Đàm được giao nhiệm vụ giảng dạy cho các đạo diễn, diễn viên của các lớp tập huấn nghệ thuật sân khấu miền Nam. Cũng tại nơi đây, định mệnh đã mang đến cho ông mối nhân duyên lớn nhất của cuộc đời khi gặp gỡ cô học trò Kim Quý, người sau này trở thành người bạn đời, người đồng nghiệp đồng hành cùng ông suốt chặng đường dài.

“Lần đầu tiên gặp thầy, tôi ấn tượng bởi sự nghiêm khắc và niềm đam mê cháy bỏng dành cho nghệ thuật. Ngày ấy, để rèn tư duy và vốn sống cho tôi, thầy bắt tôi phải đọc từng cuốn tiểu thuyết Nga dày cộp, phân tích sâu sắc tâm lý nhân vật và nộp lại cho thầy. Từ những buổi học nghiêm khắc ấy, tình thầy trò cứ thế lớn dần theo năm tháng. Tôi yêu mến Xuân Đàm không chỉ vì trí tuệ, tài năng của một người thầy, mà còn ở sự bao dung, ấm áp của một người đàn ông. Chúng tôi đến với nhau tự nhiên như một định mệnh”, NSND Kim Quý cho hay.

Năm 1967, Xuân Đàm và Kim Quý kết hôn. Lúc ấy, Kim Quý chỉ mới 19 tuổi. Xuân Đàm vừa là người chồng, người anh, người thầy lớn luôn đồng hành, dìu dắt những bước đi đầu tiên của Kim Quý với nghệ thuật. Sự yêu cầu khắt khe trong nghề nghiệp cùng sự đồng cảm, thấu hiểu cùng nhau đã góp phần đưa tên tuổi Kim Quý trở thành một trong những gương mặt nghệ sĩ sáng giá.

“Giữa họ không chỉ có tình yêu lứa đôi thuần túy, mà còn là sự đồng điệu sâu sắc về lý tưởng, về tình yêu dành cho sân khấu. Đi qua những năm tháng gian khó cùng nhau, chị Kim Quý luôn là điểm tựa dịu dàng, là nguồn cảm hứng và cũng là người đồng hành trên mỗi bước đường sáng tạo của anh Xuân Đàm. Cuộc đời và sự nghiệp của hai người gắn bó với nhau, tạo nên một mối nhân duyên đẹp đẽ, hiếm có trong giới nghệ sĩ Việt Nam”, nhà văn Ngô Thảo, Thủ đô Hà Nội cho biết.

Những vở diễn để đời

Ngay sau khi tái lập tỉnh Quảng Trị năm 1989, phần lớn lực lượng kịch nói của sân khấu Bình Trị Thiên đều hội tụ về mảnh đất này. Trong những gian khó buổi đầu thiếu thốn đủ bề, vợ chồng NSND Xuân Đàm-Kim Quý trở thành những cánh chim đầu đàn đảm nhiệm sân khấu kịch nói Quảng Trị. Dù đối mặt với vô vàn thử thách của thời kỳ mới tái lập, họ chưa từng một phút xao nhãng hay rời xa ánh đèn sân khấu, lúc nào cũng giữ trọn ngọn lửa nghề cháy bỏng.

Cả một thời tuổi trẻ miệt mài lăn lộn và cháy hết mình cùng nghệ thuật, NSND Xuân Đàm đã cống hiến cho sân khấu Việt Nam với hơn 50 vở diễn đầy ấn tượng. Ở ông, luôn thể hiện bản lĩnh của một người đạo diễn chưa bao giờ chùn bước trước những kịch bản gai góc, phức tạp. Mỗi tác phẩm qua bàn tay dàn dựng của NSND Xuân Đàm đều mang đậm hơi thở hiện thực cuộc sống, chất chứa những triết lý nhân sinh sâu sắc. Từng hình tượng nhân vật, từng chi tiết nhỏ trên sân khấu được ông chắt lọc với sự cẩn trọng và tinh tế.

Trong ký ức của nhiều thế hệ học trò, NSND Xuân Đàm không chỉ là một đạo diễn tài năng, mà còn là một người thầy đáng kính. Nghệ sĩ ưu tú (NSƯT) Nguyễn Quang Hà, nguyên diễn viên Đoàn kịch nói Quảng Trị nhớ lại: “Đạo diễn Xuân Đàm có một cách làm việc rất đặc biệt. Ông không bao giờ thị phạm theo kiểu làm mẫu rồi bắt diễn viên phải bắt chước làm theo từng động tác, từng lời thoại. Thay vào đó, ông khơi gợi, đặt ra những câu hỏi xoáy sâu vào tâm lý nhân vật để diễn viên tự suy nghĩ, tự cảm và tự “sống” với vai diễn của mình. Ông luôn tôn trọng sự sáng tạo cá nhân của từng nghệ sĩ”.

Chính sự nghiêm túc ấy đã làm nên một tên tuổi Xuân Đàm vang dội, chinh phục giới chuyên môn lẫn đông đảo công chúng trên cả nước. Tác phẩm của ông mang đến nhiều nước mắt và nụ cười của khán giả; từ những vở kịch tâm lý, cách mạng sâu sắc như “Gia đình má Bảy”, “Con gà chân chì”, “Tín hiệu trái tim”, “Tiếng hát”, “Bão tố ngoài khơi”, “Tình ca”, “Độc thoại đêm”, “Chuyện đời thường vớ vẩn” đến những vở kịch lịch sử như: “Trần Thủ Độ”, “Lý Chiêu Hoàng”… Tất cả tạo nên chân dung người đạo diễn tài ba với bản lĩnh sáng tạo độc đáo và một tư duy nghệ thuật chưa bao giờ ngừng trăn trở vì con người.

“Với tôi, Xuân Đàm không chỉ là người chồng, mà còn là người thầy, người đồng nghiệp lớn nhất trong cuộc đời. Tình cảm tôi dành cho anh là sự hòa quyện giữa lòng kính trọng, sự biết ơn và một tình yêu sâu nặng đi qua gian khó. Những năm tháng sống cùng anh, cùng cháy hết mình trên sân khấu là quãng thời gian hạnh phúc và đáng giá nhất trong cuộc đời tôi”, NSND Kim Quý chia sẻ.

Giờ đây, NSND Xuân Đàm đã nhẹ bước rong chơi về miền mây trắng, khép lại một hành trình trọn vẹn và kiêu hãnh với nghệ thuật sân khấu kịch nói. Bước chân của người đạo diễn tài ba ấy dù đã dừng lại, nhưng tên tuổi, tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc cùng hàng loạt vở diễn để đời của ông sẽ còn sống mãi với thời gian và trong ký ức của nhiều thế hệ khán giả.

“Quảng Trị là vùng đất gian lao, nghèo khó và chịu nhiều hy sinh, mất mát qua những năm tháng chiến tranh. Nhưng mảnh đất ấy thật tự hào khi đã sinh ra một người nghệ sĩ tài hoa như NSND Xuân Đàm. Hy vọng rằng thế hệ nghệ sĩ trẻ hôm nay, đặc biệt là những người con Quảng Trị sẽ biết trân trọng, kế thừa và phát huy vốn quý ấy để tiếp tục dấn thân, mang hơi thở của thời đại vào từng vai diễn”, NSND Lê Chức chia sẻ thêm.

Ánh Tuyết