QTO - Triển lãm mỹ thuật “Lê Bá Đảng-Khát vọng hòa bình”, với hơn 120 tác phẩm, hiện vật trải dài qua 7 thập kỷ sáng tạo của họa sĩ Lê Bá Đảng, vừa được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị. Hơn 10 năm sau ngày người họa sĩ tài ba ra đi, nhiều tác phẩm đã cùng ông đi qua một hành trình rất dài, nay lại hiện diện trên chính quê hương Quảng Trị. Những tư liệu cùng các tác phẩm nghệ thuật được trưng bày tại triển lãm cho thấy nghệ thuật của Lê Bá Đảng không tách rời những vấn đề của thời đại, đó là cách người nghệ sĩ thể hiện thái độ trước chiến tranh và đối thoại với thế giới qua các tác phẩm của mình.

Đem tiếng nói nghệ thuật để nói với thế giới

Giữa không gian triển lãm, một tác phẩm nghệ thuật độc đáo được đặt trang trọng ở vị trí trung tâm của Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, thu hút sự quan tâm của người xem. Những mảnh kim loại từ xác máy bay B-52, thay vì chỉ tồn tại như những dấu tích của chiến tranh, đã được nghệ sĩ Lê Bá Đảng đưa vào nghệ thuật, trở thành điểm nhấn của cuộc triển lãm.

Hình ảnh cánh chim hòa bình hay bình hoa được làm từ xác máy bay bị bắn rơi trên bầu trời miền Bắc Việt Nam, đã tạo thành “nốt lặng”, để những ai chiêm ngưỡng có thể suy ngẫm và nghĩ thấu về giá trị của hòa bình hôm nay.

Những tạo hình từ xác máy bay B-52 thu hút sự chú ý của công chúng - Ảnh: T.L

Ông Lê Hồng Phương, người cháu, cũng là người sở hữu di sản nghệ thuật của họa sĩ Lê Bá Đảng chia sẻ, có một giai đoạn dài, Lê Bá Đảng gần như chỉ sáng tác về quê hương, lịch sử, đường mòn Hồ Chí Minh, chiến tranh và con người Việt Nam.

“Ông từng nói mình muốn 'đem tiếng nói nghệ thuật để nói với thế giới' về đất nước. Vì vậy, một hạt gạo nhỏ bé có thể trở thành biểu tượng của sự sống. Bàn chân Giao Chỉ trở thành dấu vết của những thế hệ đã đi qua lịch sử. Con đường trong 'Phong cảnh bất khuất' không chỉ là một con đường mà còn gợi lên ý chí và khát vọng thống nhất. Và ngay cả những mảnh kim loại từ xác máy bay B-52-từng gắn với chiến tranh và hủy diệt-qua bàn tay ông cũng được chuyển hóa thành nghệ thuật. Tôi nghĩ từ mảnh B-52 đến bông hoa ấy là một khoảng cách rất dài, nhưng cũng có thể là một cách rất ngắn để đi vào tinh thần của triển lãm. Đó là sau mất mát vẫn có thể là hồi sinh. Sau chiến tranh là khát vọng hòa bình”, ông Lê Hồng Phương chia sẻ.

Họa sĩ Lê Bá Đảng sinh năm 1921 tại Bích La Đông, xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị và mất năm 2015 tại Paris. Ông rời Việt Nam khi còn rất trẻ và tạo dựng phần lớn sự nghiệp tại Pháp, nhưng quê hương Việt Nam luôn hiện diện sâu đậm trong ký ức và nghệ thuật của ông.

Những tác phẩm thuộc chủ đề “Nạn chiến tranh” trong nghệ thuật Lê Bá Đảng cho thấy những mất mát và hậu quả mà chiến tranh để lại đối với con người. Điều đặc biệt là những tác phẩm này không chỉ tồn tại trong xưởng vẽ. Các sáng tác phản chiến của Lê Bá Đảng từng được giới thiệu tại nhiều nơi trên thế giới.

Những tác phẩm chủ đề "Nạn chiến tranh" của Lê Bá Đảng thu hút sự quan tâm của khách quốc tế - Ảnh: T.L

Trong thời kỳ diễn ra các cuộc đàm phán tại Paris, ông cũng tham gia các hoạt động hướng về quê hương và ủng hộ các phái đoàn đàm phán của Việt Nam. Tư liệu lưu giữ còn cho thấy tác phẩm của ông gắn với những hoạt động gây quỹ, ủng hộ các hoạt động phản đối chiến tranh và hướng về Việt Nam.

Năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh có chuyến thăm lịch sử tới nước Pháp theo lời mời của Chính phủ Pháp nhằm thúc đẩy các cuộc đàm phán hòa bình tại hội nghị Fontainebleau. Việt kiều và lính thợ vùng Toulouse đã quyên góp được 1 triệu franc, cử Lê Bá Đảng (khi đó là sinh viên Trường Mỹ thuật Toulouse) đem lên tặng phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và đón Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Pháp.

Năm 1966, ông cùng với các trí thức, nghệ sĩ ở Pháp soạn thảo tuyên bố “Lời kêu gọi của các nghệ sĩ và trí thức ở Pháp yêu cầu Chính phủ Mỹ chấm dứt chiến tranh Việt Nam”. Bản tuyên bố do các nghệ sĩ như Pablo Picasso, Louis Aragon, Lê Bá Đảng… ký tên.

Bảo tàng Cernuschi của TP. Paris hiện lưu giữ tác phẩm Paysage indomptable-Phong cảnh bất khuất, sáng tác tại Cannes năm 1972. Trong tác phẩm, một vệt đỏ xuyên qua những khối đen dữ dội, được diễn giải là đường mòn Hồ Chí Minh. Tác phẩm được ông thực hiện giữa lúc chiến tranh Việt Nam đang khốc liệt.

Hiếm có một danh họa nào sống giữa phồn hoa xứ người lại gắn bó với đất nước qua các dự án nghệ thuật mà tên gọi đã nói lên tất cả: Vườn mộ Loa Thành, Hạt gạo Trường Sơn, Dấu chân Giao Chỉ, Làng hoa Bích La, Tượng đài Thánh Gióng, Cọc chông Bạch Đằng, Ký họa Điện Biên Phủ, những bức tranh về Trường Sơn và đường mòn Hồ Chí Minh... Chính vì mang quê hương đi cùng mình mà ông đã tìm được một tiếng nói có thể đối thoại với thế giới.

Để tác phẩm của Lê Bá Đảng gần hơn với công chúng

Qua hành trình sáng tạo gần 70 năm của họa sĩ Lê Bá Đảng, từ quê hương, cội nguồn đến ký ức chiến tranh, từ khát vọng hòa bình và sự hồi sinh, tất cả được thể hiện qua các tác phẩm hội họa, đồ họa và điêu khắc. Ông luôn quan niệm: Nghệ thuật không nên chỉ dành cho một số ít người, nghệ thuật phải được sống, nghệ thuật không chỉ để nằm trên một bức tường mà nó thực sự phải bước vào đời sống. Bởi vậy, triển lãm lần này là cách để những tác phẩm của ông đến gần hơn với công chúng.

“Cách đây gần 25 năm, triển lãm tranh của họa sĩ Lê Bá Đảng được tổ chức tại Huế. Thời đó, chúng tôi cũng đang là sinh viên, lần đầu tiếp xúc với những tác phẩm của ông. Cho đến hôm nay, khi những sáng tác của Lê Bá Đảng hiện diện ngay tại quê hương Quảng Trị, tôi lại một lần nữa được thưởng ngoạn những tác phẩm hội họa đương đại của một bậc thầy của hai thế giới Đông-Tây.

Và như chủ đề của triển lãm, chúng ta thấy được khát vọng hồi sinh và ước nguyện hòa bình xuyên suốt qua từng giai đoạn sáng tác của ông”, anh Nguyễn Hoàng Linh, ở phường Đồng Hới, chia sẻ.

Triển lãm trưng bày nhiều hiện vật và tư liệu về họa sĩ Lê Bá Đảng với Chủ tịch Hồ Chí Minh và phong trào cách mạng Việt Nam - Ảnh: T.L

Với làng quê Bích La Đông, với Quảng Trị, với Việt Nam, họa sĩ Lê Bá Đảng được nhắc đến như một người đã làm rạng danh quê hương, xứ sở. Ông có nhiều giải thưởng danh giá về nghệ thuật, như: "Nghệ sĩ có tài năng và tư tưởng nhân đạo" được Mỹ trao tặng năm 1989; được nước Anh bầu chọn là "Người nổi tiếng toàn cầu" năm 1992. Năm 2005, ông vinh dự được Nhà nước Việt Nam trao tặng Huy chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước và nhận danh hiệu “Vinh danh nước Việt” cùng nhiều giải thưởng, bằng khen khác.

Sau khi họa sĩ qua đời năm 2015, bà Myshu-người vợ, người đồng hành với Lê Bá Đảng, tiếp tục gìn giữ một khối lượng lớn tác phẩm, ảnh, phim, thư từ, bản thảo, phác thảo và nhiều dấu tích của đời sống hai người tại Pháp. Sau khi bà Myshu qua đời tại Paris năm 2023, một phần quan trọng của di sản được gia đình tiếp nhận và từng bước đưa về Việt Nam.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục bảo tồn, nghiên cứu và từng bước số hóa khối tư liệu Lê Bá Đảng để ngày càng nhiều người có thể tiếp cận với di sản của ông”, ông Lê Hồng Phương cho biết.

Và như tiếp nối những gì mà vợ chồng họa sĩ Lê Bá Đảng tâm nguyện, gia đình họa sĩ đã trao tặng 29 tác phẩm hội họa cho Bảo tàng tỉnh Quảng Trị, như một cách để những tác phẩm nghệ thuật của Lê Bá Đảng được trao truyền cho thế hệ sau. Đó là hành trình trở về, để những tác phẩm của Lê Bá Đảng gần hơn với công chúng, sống mãi với thời gian.

Để những tác phẩm của Lê Bá Đảng gần hơn với công chúng, gia đình họa sĩ đã hiến tặng 29 tác phẩm cho Bảo tàng tỉnh Quảng Trị - Ảnh: Xuân Phú

Và như nhà phê bình nghệ thuật Thụy Khuê đã từng viết trong tác phẩm “Cõi người ta của Lê Bá Đảng”: “Nhìn kỹ toàn bộ tác phẩm mới của ông, chúng ta sẽ thấy tất cả: Mỗi hình hài, mỗi ngữ tự trong cõi người ta, gói ghém một cơ đồ, một thời đại, dường như không cá nhân nào thoát khỏi sử kiếp của mình và của dân tộc… Ông muốn đem tất cả những bình diện trắc diện của con người về trồng trên quê hương, nghệ thuật hóa thiên nhiên qua lịch sử, trong tâm linh con người”.

Tố Linh