QTO - Những ngày này, không khí lễ hội đang tràn ngập từng ngõ xóm, từng căn nhà của quê hương Lệ Thủy. Lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang đang bước vào giai đoạn chuẩn bị gấp rút. Đây là mùa lễ hội thứ 2 sau sáp nhập và không khí dường như càng sôi nổi, khí thế hơn. Phóng viên (P.V) Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị đã có cuộc trao đổi với ông Lê Đình Tới, nguyên Chi hội trưởng Chi hội Di sản văn hóa (DSVH) Việt Nam huyện Lệ Thủy (cũ) về nỗ lực gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống của DSVH phi vật thể quốc gia này.

Ông Lê Đình Tới trong một lần chia sẻ về lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang cùng phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị - Ảnh: NVCC

P.V: Với góc nhìn của một nhà nghiên cứu lâu năm về văn hóa văn nghệ dân gian, ông đánh giá như thế nào về nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị của lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang thời gian qua, nhất là sau sáp nhập?

Ông Lê Đình Tới: Công tác bảo tồn và phát huy các giá trị của lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang thời gian qua, nhất là sau khi lễ hội được đưa vào danh mục DSVH phi vật thể quốc gia, đã được triển khai hiệu quả và có nhiều đổi mới rõ nét, phù hợp với sự phát triển kinh tế-văn hóa-xã hội của địa phương. Đặc biệt, lễ hội luôn có sự quan tâm chu đáo, tận tâm của chính quyền các cấp, sở, ban, ngành, đoàn thể liên quan.

Điều phấn khởi là sau sáp nhập, lễ hội vẫn giữ gìn những nét đẹp truyền thống (từ lễ hội dân gian chuyển sang lễ hội truyền thống cách mạng), mà điểm nhấn là diễn ra trong dịp Tết Độc lập mừng Quốc khánh (2/9). Theo đó, nhiều nghi lễ trong quá trình tổ chức lễ hội vẫn còn được giữ gìn vẹn nguyên. Lễ hội có không gian trải dài dọc theo 2 bờ Kiến Giang, mà điểm nhấn là Mũi Viết. Sự tham gia của các thuyền bơi, đua với sự tranh tài, đọ sức của các trai bơi, gái đua tạo nên nét độc đáo riêng của lễ hội.

Và đặc biệt là sự cổ vũ nhiệt tình của người xem hai bên bờ sông góp phần tạo nên một không khí lễ hội đặc sắc, không nơi nào có được. Nhiều ngày trước lễ hội, người dân các thôn đã nô nức chuẩn bị, đóng góp, hỗ trợ các thuyền đua, bơi. Đây cũng là dịp để con em xa quê hướng về quê hương với những tình cảm chân thành, chung lòng đóng góp cho lễ hội. Cùng với đua, bơi còn có chuỗi các hoạt động văn hóa-thể thao sôi nổi khác, như: Thi đấu bóng chuyền, hội chợ thương mại, chương trình nghệ thuật....

P.V: Nhiều người lo ngại sau sáp nhập, không gian văn hóa sẽ thay đổi, khó gìn giữ được các nét truyền thống đặc sắc của lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang. Theo ông, lo lắng này liệu có trở thành hiện thực?

Ông Lê Đình Tới: Sau sáp nhập, nhìn tổng thể, lễ hội vẫn phát huy theo chiều hướng tích cực. Vẫn dòng sông và đường đua xanh đó, vẫn phần nghi lễ và phần hội như trước, vẫn những thuyền đua, bơi của các thôn. Mùa lễ hội năm 2026, mặc dù một số thôn chỉ vừa mới hình thành sau sáp nhập hơn 1 tháng, nhưng đã đồng sức, đồng lòng tổ chức thuyền bơi, lấy trai bơi từ cả 2 thôn cũ. Đó là các thôn Xuân Hạ (sáp nhập từ 2 thôn cũ là Xuân Lai và Mai Hạ); thôn Xuân Thủy (sáp nhập từ 2 thôn cũ là Hoàng Giang và Phan Xá); Thạch Tân (sáp nhập từ 2 thôn cũ là Thạch Bàn và Tân Lệ) đều chung sức 1 thuyền bơi/thôn; riêng thôn Xuân Thượng (sáp nhập từ 2 thôn Xuân Bồ và Tiền Thiệp) có 2 thuyền bơi.

Như vậy, lễ hội vẫn tiếp tục được phát huy, không có lo ngại gì trong lòng dân bởi đua, bơi đã ngấm vào tâm khảm của người dân Lệ Thủy.

Không khí tập luyện hăng say trên dòng Kiến Giang vào những ngày trước lễ hội - Ảnh: Mai Nhân

P.V: Không chỉ truyền thống đua, bơi mà nhiều di sản của Lệ Thủy vẫn được bảo tồn, phát huy hiệu quả. Trong đó, vai trò của dòng họ là không thể phủ nhận. Ông đánh giá như thế nào về nhận định này?

Ông Lê Đình Tới: Thực tế cho thấy, vai trò của các dòng họ trong các thôn được nâng cao trong động viên, đóng góp trai bơi, gái đua tham gia trực tiếp vào nhân sự lễ hội và trong đóng góp vật chất, tinh thần đối với lễ hội. Riêng ở thôn Xuân Hồi-quê tôi, dòng họ và cá nhân đóng góp từ 60-70 triệu đồng mỗi mùa lễ hội.

P.V: Dù đã có nhiều nỗ lực, nhưng chắc chắn công tác gìn giữ, phát huy lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang vẫn còn gặp không ít khó khăn, thách thức. Theo ông, thời gian tới, sẽ cần phải có những đổi mới nào đối với lễ hội để vừa bảo tồn, phát huy giá trị, vừa đưa lễ hội thành một sản phẩm du lịch đặc trưng?

Ông Lê Đình Tới: Có thể nói, địa phương và Ban Tổ chức lễ hội đã có nhiều nỗ lực, tổ chức đua, bơi, hằng năm có thêm những điểm tiến bộ mới, như: Công tác triển khai lễ hội ngày càng chặt chẽ hơn; điều lệ đua, bơi ngày càng sát hợp với thực tế của cơ sở (xã, thôn). Nhưng công tác giữ gìn, phát huy giá trị của DSVH phi vật thể quốc gia này vẫn còn những khó khăn, thử thách nhất định. Đó là việc chế tác thuyền đua, bơi theo đúng quy cách truyền thống trên sông nước Kiến Giang; tổ chức các hoạt động phụ trợ đi cùng lễ hội sao cho không kéo dài nhiều ngày…

Để khai thác hiệu quả tiềm năng của lễ hội, thời gian tới, cần tổ chức các cuộc tọa đàm, hội thảo... để làm rõ hơn các giá trị văn hóa, lịch sử của lễ hội, đặc biệt bảo tồn vẹn nguyên các nghi thức trong phần lễ của lễ hội. Công tác quảng bá lễ hội cần được quan tâm nhiều hơn và có chiến lược cụ thể, dài hơi, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ hiện nay. Có như vậy, lễ hội mới thực sự được biết đến nhiều hơn và trở thành điểm đến du lịch hấp dẫn. Đáng chú ý, hò khoan Lệ Thủy cần tiếp tục được song hành cùng lễ hội theo nhiều cách thức khác nhau để phát huy hiệu quả giá trị của 2 DSVH phi vật thể quốc gia.

P.V: Xã Lệ Thủy hiện tự hào bảo tồn 2 DSVH phi vật thể quốc gia, là hò khoan Lệ Thủy và lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống trên sông Kiến Giang. Nhưng thực tế, 2 di sản vẫn chưa phát huy hiệu quả vai trò trong thúc đẩy du lịch địa phương. Dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu văn hóa văn nghệ dân gian, theo ông, sẽ cần những giải pháp mạnh mẽ nào để không lãng phí di sản cha ông?

Ông Lê Đình Tới: Để khai thác hiệu quả giá trị của 2 DSVH phi vật thể quốc gia quý giá này, nên chăng địa phương cần mạnh dạn có các giải pháp cụ thể để tránh lãng phí giá trị của DSVH. Trước hết, cần thống kê các mặt có liên quan đến hai di sản; thực hiện quy hoạch không gian lễ hội, không gian trình diễn hò khoan; quan tâm nhiều hơn đến đội ngũ nghệ nhân với chính sách cụ thể, gồm cả nghệ nhân hò khoan, nghệ nhân chế tác thuyền đua, bơi... Từ đó, xây dựng các giải pháp trước mắt và lâu dài, phù hợp với sự phát triển kinh tế-văn hóa-xã hội của địa phương nhằm phát huy giá trị của các DSVH phi vật thể trên địa bàn xã Lệ Thủy.

P.V: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi!

Mai Nhân (thực hiện)