QTO - Nhà thơ Dương Tường (1926-1953) sinh tại thôn Cang Gián, xã Trung Giang, huyện Gio Linh cũ, nay là xã Bến Hải, tỉnh Quảng Trị.

Ông tham gia cách mạng từ tháng 8/1945. Năm 1946, nhóm văn nghệ Nguồn Hàn, mà thành phần chủ yếu ở tỉnh Quảng Trị, được thành lập, ông được cử làm nhóm trưởng. Năm 1951, theo quyết định của Chi hội Văn nghệ Liên khu 4, nhóm Nguồn Hàn được đổi thành Phân hội Văn nghệ Nguồn Hàn, ông được cử giữ chức Phân hội trưởng.

Nhà thơ, liệt sĩ Dương Tường qua nét vẽ của nhà thơ Hải Bằng - Ảnh: Tư liệu

Nhóm Nguồn Hàn gồm những nhà văn, nhà thơ như Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư, Vĩnh Mai, Lương An, Lê Tri Kỷ… về sau có Nguyễn Khắc Thứ, Tấn Hoài, Hải Bằng… Tên Nguồn Hàn lấy từ ca dao: “Chẳng thơm cũng thể hương đàn/Chẳng trong cũng nước Nguồn Hàn chảy ra”. Nguồn Hàn chính là tên gọi khác của dòng sông Thạch Hãn.

Ông được đương thời và hậu thế đánh giá là một tài năng thơ ca từ khi còn đi học. Trong những thầy giáo dạy ông có thầy Phan Ngọc Hoan (tức nhà thơ Chế Lan Viên). Chế Lan Viên đã động viên ông đi vào con đường thi ca và ông đã chọn đó là con đường mà mình theo đuổi suốt đời. Khi tham gia cách mạng, ông tiếp tục làm thơ một cách say mê để thiết thực phục vụ sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.

Nhà thơ Lương An đã kể lại trong tác phẩm của mình về chiến khu Ba Lòng và thi sĩ cách mạng Dương Tường: “Cuộc họp bàn thành lập Nhóm Văn nghệ Nguồn Hàn dưới một lùm cây ở Hà Vụng. Dương Tường đứng giới thiệu vở kịch ngắn “Ngọn đèn” và ngâm mấy bài thơ của bạn, của mình mới viết. Giọng anh ngâm thơ lôi cuốn đến độ không mấy ai chú ý đến tiếng máy bay giặc đang oanh tạc một vùng gần đó…”.

Khi tham gia kháng chiến, ông đã bắt nhịp khá nhanh với không khí vệ quốc của cuộc chiến tranh nhân dân, thơ ông được nhiều người thuộc lòng và lan tỏa. Những bài thơ dân dã, mộc mạc và chan chứa tình quê như “Cây bí dân quân”, “Về làng”… đã chinh phục được đồng bào yêu văn nghệ. Những câu thơ như phập phồng hơi thở cuộc sống và sinh động, nồng ấm như chính cuộc đời: “Bông vàng như chén rượu mời/Mẹ già giục hái gởi người bát canh” (Cây bí dân quân), hay: "Làng ta đây tiếng cười vang giếng nước/Dân tưng bừng về nhóm chợ ngày phiên/Cây tung đất đồng soạn cấy mùa chiêm/Muôn cay đắng đổi bát cơm Độc lập/Nắng lên rồi vàng ửng mấy tàu cau” (Về làng).

Và thi phẩm nổi tiếng nhất của ông là viết về những đồng bào, đồng chí đã hy sinh ở làng Mỹ Thủy, nay thuộc xã Mỹ Thủy, tỉnh Quảng Trị. Đây là một làng trung kiên với cách mạng, với kháng chiến, là chiếc gai nhọn trong mắt kẻ thù.  

Kẻ thù đã tiến hành những cuộc càn quét, hủy diệt hết sức tàn bạo nhằm xóa sổ một “Làng Đỏ” kiên cường, không chịu khuất phục trước quân xâm lược. Và 2 trận thảm sát vào ngày 19/3 và 8/4/1948 đã khiến 526 người dân Mỹ Thủy thiệt mạng.

Trên bia chứng tích hôm nay của một di tích quốc gia ở Mỹ Thủy chỉ ghi ngắn gọn hơn 60 chữ về tội ác trời không dung, đất không tha để tạc vào đất trời và lòng người các thế hệ về vụ thảm sát lịch sử: “Với âm mưu dập tắt lòng yêu nước và phong trào cách mạng của Nhân dân Quảng Trị, trong 2 ngày 19/3 và 8/4, quân đội Pháp tổ chức cuộc hành quân quy mô lớn đã càn quét và thảm sát một cách man rợ thôn Mỹ Thủy, làm chết 526 thường dân vô tội, trong đó có nhiều người già, phụ nữ và trẻ em. Vụ thảm sát năm 1948 là một trong những tội ác diệt chủng dã man nhất mà quân đội Pháp gây ra trên đất nước Việt Nam”.

Thương tiếc những người dân yêu nước, một lòng trung trinh với cách mạng và kháng chiến, nhà thơ Quảng Trị Dương Tường đã viết bài thơ “Tiếng hàng dương Mỹ Thủy” vào năm 1949. Những câu thơ thác lời cây dương làng biển thống thiết và căm hờn vang lên như những hồi chuông tưởng niệm những đồng bào đã khuất: "Ta, cây dương Mỹ Thủy/Kể lể thù năm xưa/Lời thấm vào xương tủy/Vang ngân dài muôn thu… Muôn đời sau dằng dặc/Có khuây hận thù xưa/Ta gởi trời vi vút/Thương xót đến bao giờ”.

Nhà thơ, Nhà giáo Ưu tú Võ Văn Hoa, ở xã Diên Sanh, nhận xét: “Bài thơ Tiếng hàng dương Mỹ Thủy của nhà thơ, liệt sĩ Dương Tường là một bài thơ hay, rất xúc động khiến nhiều người đọc đồng cảm. Người dân Quảng Trị, nhất là vùng Hải Lăng trước đây, yêu thích bài thơ này. Bài thơ như một nén hương trầm thơm ngát tưởng niệm những người đã khuất, đã bỏ mình, đã hy sinh cho quê hương, đất nước”.

Trong một lần đi công tác vào năm 1953, nhà thơ chiến sĩ Dương Tường đã hy sinh, khi tuổi đời còn rất trẻ. Ông đã được Nhà nước công nhận là liệt sĩ sau gần 40 năm ngã xuống vì nước quên mình. Bằng Tổ quốc ghi công của liệt sĩ được thờ tại nhà người em ruột ở Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Năm nay kỷ niệm tròn 100 năm ngày sinh của nhà thơ, liệt sĩ Dương Tường.

 Phạm Xuân Dũng