QTO - Ngày 20/11 hằng năm đã trở thành một điểm hẹn đẹp đẽ của lòng biết ơn. Một hành trình tri ân về với thầy cô, tri ân những người đã dành cả cuộc đời cho sự nghiệp trồng người. Nhưng với tôi, tháng 11 còn có một miền ký ức khác, trầm lắng và day dứt hơn về những thầy cô mà tôi đã gặp, đã biết, đã viết về hành trình gieo chữ, về sự lặng lẽ cống hiến và ra đi của họ, cũng vào những ngày của tháng 11.
Hai người thầy
Tháng 11/2014, đúng vào ngày cuối cùng của tháng tri ân, thầy giáo Hà Công Văn, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, Hiệu trưởng Trường tiểu học số 1 Đakrông, gặp tai nạn trên đường Hồ Chí Minh, đoạn qua xã Húc Nghì. Sáng hôm ấy, thầy vào xã A Bung (huyện Đakrông cũ) thăm một người bạn. Trên đường trở về, do mưa lớn che khuất tầm nhìn, thầy không nhận ra đoạn đường có đất đá sạt lở. Thầy ngã xuống rãnh thoát nước và được người dân đưa đi cấp cứu nhưng không kịp… Một tai nạn quá bất ngờ khép lại cuộc đời của một người đã dành hơn 37 năm gắn bó với núi rừng miền Tây Quảng Trị.
Tháng 9/1977, chàng giáo viên trẻ Hà Công Văn quê ở tỉnh Quảng Bình (cũ) mang theo chiếc ba lô lính, một bộ quần áo và mấy cuốn sách, lội bộ hàng chục cây số lên Tà Long nhận nhiệm sở. Từ đó, thầy gần như gửi trọn cuộc đời mình cho những bản làng của người Pa Kô, Vân Kiều ở miền Tây Quảng Trị. Nhiều thế hệ giáo viên đến rồi đi, nhưng thầy Văn ở lại.
![]() |
| Thầy Hà Công Văn bên những học sinh người dân tộc thiểu số - Ảnh: L.Đ.D |
Thầy không chỉ đứng lớp. Sau giờ dạy, thầy lên nương làm rẫy để có thêm cái ăn cho học trò. Thầy nghĩ ra mô hình bán trú dân nuôi, mô hình lớp nhô, tìm mọi cách để trẻ em miền núi không phải bỏ học giữa chừng. Có những đứa trẻ đến trường trong cảnh thiếu ăn, thiếu mặc, thầy tìm cách chăm lo như con em trong nhà.
Có lẽ, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới được trao tặng năm 2002 là sự ghi nhận xứng đáng cho những đóng góp ấy. Nhưng với đồng bào vùng cao, thầy Văn còn hơn cả một danh hiệu. Thầy là người đã sống cùng họ, hiểu những nhọc nhằn của họ và kiên nhẫn mở những con đường đi tới tương lai cho con em họ. Trong rất nhiều nhân vật thầy cô giáo gieo chữ giữa đại ngàn mà tôi từng viết về, chưa có ai được đồng bào dân tộc thiểu số giữa núi rừng miền Tây Quảng Trị dành nhiều tình yêu thương đến vậy. Sau khi thầy Văn mất, một chi tiết khiến tôi day dứt mãi: Người thầy đã dành cả cuộc đời cho học trò, vậy mà phần mộ nơi quê nhà chỉ là một nấm đất đơn sơ.
Trong dịp giỗ đầu của thầy Hà Công Văn ở quê nhà, Nhà giáo Nhân dân Lê Phước Long, nguyên Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) Quảng Trị, đã đứng ra vận động đồng nghiệp, các nhà hảo tâm cùng góp sức xây cho thầy một ngôi mộ tử tế. Tôi may mắn được đi theo các thầy trong Hội Cựu giáo chức trong dịp vận động xây mộ cho thầy Văn.
Còn nhớ, khi lên Hướng Hóa trong chuyến đi ấy, tôi gặp anh Hồ Tấn Nhạc, nguyên Bí thư Huyện ủy Hướng Hóa, cũng là một nhà giáo. Nhắc đến thầy Văn, anh Nhạc bảo: “Nhớ tới anh Văn là nhớ tới những con số 0. Ngày anh Văn mới vào đây dạy học, giúp con em chúng ta, anh bắt đầu từ con số 0, không trường không lớp, không học trò. Chính anh đi vận động dựng từng túp lều, vận động từng gia đình, anh em giáo sinh gắn bó cắm bản. Từ những con số 0 ấy, bây giờ sự nghiệp giáo dục vùng cao của chúng ta được như thế này, không thể không nhớ tới công lao những người khởi đầu như thầy Hà Công Văn”.
Và rồi, tháng 11/2024, Nhà giáo Nhân dân Lê Phước Long, nguyên Giám đốc Sở GD-ĐT Quảng Trị, là một trong những người để lại dấu ấn sâu đậm trong hành trình phát triển giáo dục tỉnh Quảng Trị (cũ) sau ngày tái lập, cũng rời cõi tạm. Thầy không chỉ là một nhà quản lý giáo dục mà còn là người luôn trăn trở tìm cách tháo gỡ những khó khăn của ngành. Năm 2002, trên cương vị Giám đốc Sở GD-ĐT, thầy khởi xướng đề xuất bỏ thi tốt nghiệp tiểu học, đưa Quảng Trị trở thành địa phương thí điểm trước khi chủ trương này được triển khai trên phạm vi cả nước. Đó là một đổi mới có ý nghĩa, góp phần giảm áp lực thi cử cho học sinh, cho phụ huynh và nhà trường.
![]() |
| Thầy Lê Phước Long (bên phải) và Lê Minh Hiếu - một trong hai sinh viên đầu tiên "mở màn" cho chương trình học bổng Tiếp sức đến trường từ năm 2003 - Ảnh: L.Đ.D |
Thầy cũng là người khởi xướng Năm giáo dục Quảng Trị 2001, thúc đẩy việc xây dựng hàng trăm trường học kiên cố, phát động những đoàn giáo viên tình nguyện chi viện vùng khó, hợp lực đưa giáo dục miền núi tiến tới phổ cập trung học cơ sở.
Nhưng có lẽ, điều khiến người ta nhớ về thầy Long không chỉ nằm ở những chủ trương, sáng kiến hay thành tựu quản lý. Đó còn là sự chân tình, bao dung và nặng lòng với đồng nghiệp. Sau khi nghỉ hưu, thầy tiếp tục làm Chủ tịch Hội Cựu giáo chức tỉnh, chăm lo cho những người từng đứng trên bục giảng, những đồng nghiệp già yếu, bệnh tật, khó khăn. Và câu chuyện thầy vận động xây mộ cho thầy giáo Hà Công Văn là một minh chứng đẹp cho tấm lòng ấy. Hai người thầy ấy còn giữ hai vị thế đặc biệt trong ngành GD-ĐT của tỉnh Quảng Trị trước đây: Thầy Lê Phước Long là Nhà giáo Nhân dân duy nhất và thầy Hà Công Văn là Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới duy nhất trong đội ngũ nhà giáo của tỉnh.
Nỗi day dứt gần một phần tư thế kỷ
Nhớ về hai người thầy ra đi vào tháng 11, cách nhau tròn 10 năm, tôi lại nhớ về một tháng 11 khác của 23 năm trước. Đó là ngày Báo Tuổi Trẻ đăng bài viết của tôi: “Ngày 20/11 ở Khe Sanh, Quảng Trị: Hoa và nước mắt”. Hôm ấy, tôi lên Khe Sanh và gặp một câu chuyện khiến ngày Nhà giáo Việt Nam trở nên ám ảnh đến tận bây giờ: Ba cô giáo vùng cao đã mất trong cùng một tháng 11.
Cô Nguyễn Thị Kim Liền mới 23 tuổi, quê ở tỉnh Quảng Bình (cũ), tốt nghiệp Trường cao đẳng Sư phạm Quảng Trị năm 2001 rồi tình nguyện lên xã Thanh, huyện Hướng Hóa (cũ) dạy học. Cô ra đi sau một cơn sốt rét diễn tiến quá nhanh. Tờ quyết định kết nạp Đảng mà cô mong đợi đã đến với gia đình năm ngày sau khi cô mất. Ngày cô được chi bộ họp xét kết nạp cũng chính là ngày cô phải vào viện cấp cứu.
Cô Nguyễn Thị Nghiệp, quê ở tỉnh Tuyên Quang (cũ), đã vượt hàng nghìn cây số theo chồng vào miền núi Hướng Hóa, rồi tiếp tục vượt những con đường cách trở đến với học trò Hướng Lộc. Cô là giáo viên giỏi, nhiều năm có học sinh đạt giải cấp tỉnh. Cô để lại hai đứa con còn thơ dại cho người chồng cũng là nhà giáo. Ngày 20/11 năm ấy, căn nhà nhỏ của gia đình thầy Hùng ngập hoa trắng...
Còn cô Lê Thị Hà, giáo viên Trường THCS Liên Lập, đã có hơn 12 năm dạy học ở miền núi. Những trận sốt rét triền miên trong những năm tháng cắm bản đã để lại hậu quả nặng nề, rồi biến chứng thành căn bệnh ung thư cướp đi cuộc đời cô. Trong căn nhà nhỏ, đứa con gái 6 tuổi phải được bố kê thêm chiếc ghế nhựa mới với tới lư hương để thắp nhang cho mẹ.
Tôi nhớ những bông hoa 20/11 được học trò mang đến đặt trên bàn thờ các cô. Những bông hoa vốn dành để tri ân cô giáo của mình giờ trở thành hoa tiễn biệt. Ba người phụ nữ, ba cuộc đời, ba miền quê khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một lựa chọn: Rời quê hương, gia đình để đem con chữ đến với trẻ em vùng cao Quảng Trị. 23 năm đã trôi qua, những đứa trẻ học trò của các cô ngày ấy có lẽ giờ đã trưởng thành, có công việc và những con đường riêng. Nhưng chắc chắn những con chữ các cô gieo xuống rẻo cao ngày ấy vẫn tiếp tục lớn lên trong cuộc đời của những học trò mình từng dạy dỗ.
Gần một phần tư thế kỷ đã trôi qua. Những lớp học tuềnh toàng ngày ấy giờ đã được thay bằng những ngôi trường khang trang hơn. Nhưng câu chuyện về ba cô giáo ấy vẫn neo lại trong tôi niềm day dứt khôn nguôi về sự hy sinh cần được nhắc nhớ… Trên hành trình gieo chữ miệt mài đó, không ít thầy cô giáo đã hy sinh cuộc đời, thậm chí cả mạng sống của mình.
Lê Đức Dục










