QTO - Đúng dịp tỉnh Quảng Trị tổ chức chuỗi hoạt động "Theo dấu chân 100 năm cà phê Khe Sanh (1926-2026)", chúng tôi ngược dãy Trường Sơn lên xã vùng cao Khe Sanh để tìm gặp những nông dân gốc gác từ những ngư dân vùng biển bãi ngang Ngư Thủy Nam (nay thuộc xã Sen Ngư) lên Khe Sanh lập nghiệp. Trong hương vị đậm đà của những giọt cà phê Arabica lừng danh mang thương hiệu cà phê Khe Sanh, chúng tôi đã cảm nhận, khám phá ra được chút mặn mòi, tinh khiết từ… “kẻ biển”!

Dân biển lên núi làm nông trang

Những ngày đầu tháng 10/2026, tiết trời Khe Sanh mưa tầm tã. Cứ hễ ngớt mưa thì sương, mây lại trồi lên dày đặc. Những ngọn núi cao trùng điệp của dãy Trường Sơn mùa này cũng “thoắt ẩn thoắt hiện”, như câu chuyện thăng trầm về nghề trồng cà phê trên mảnh đất Khe Sanh mà những người bản địa kể cho chúng tôi nghe…

Mỗi lúc rảnh rỗi, những người gốc làng “kẻ biển” ở Ngư Thủy Nam lên định cư tại thôn Quyết Tâm, xã Khe Sanh thường tụ họp lại bàn chuyện mùa màng, chuyện biển - Ảnh V.Minh

Dẫn chúng tôi đến bên một rẫy cà phê nằm sát cạnh Di tích lịch sử quốc gia sân bay Tà Cơn, ông Trần Đức Kỳ (SN 1955), một người dân gốc ở vùng biển bãi ngang Ngư Thủy Nam, hiện đang định cư tại thôn Quyết Tâm, xã Khe Sanh chia sẻ: “Khí hậu ở đây rất phù hợp cho các loại cây trồng như gừng, nén, nghệ…, đặc biệt là cà phê. Hầu hết nông dân quanh khu vực này đều có gốc gác từ miền xuôi lên đây lập nghiệp, từ “kẻ biển” đến “kẻ roọng”, “kẻ chợ”, “kẻ rú”… đều có cả. Họ gắn bó với nghề trồng cà phê nơi mảnh đất này lâu lắm rồi, nhiều nhất được tính từ sau năm 1975 cho tới nay…”.

Rồi ông Kỳ kể tiếp: “Sau năm 1975, quá trình khôi phục và phát triển cà phê tại vùng đất này từng bước được đẩy mạnh. Nông trường cà phê Khe Sanh cũng được thành lập trong giai đoạn đó. Nhóm “kẻ biển” gốc gác Ngư Thủy Nam chúng tôi lên gắn bó với nghề trồng cà phê Khe Sanh tương đối muộn. Những người sớm thì vào giai đoạn 1990-1995, lúc đó hầu như toàn bộ đều làm thuê cho các nông trường và công ty, chủ trang trại lớn cả. Đến giai đoạn 1994-2014, khi giá cà phê bị rớt thảm, thêm vào đó là một số đơn vị, công ty hết thời hạn thuê đất, “kẻ biển” chúng tôi mới có cơ hội mua lại và “mách nước” cho người dân ở quê lên đây mua đất trồng cà phê.

Tổng số hộ nông dân trồng cà phê có gốc gác “kẻ biển” Ngư Thủy Nam nơi đây cũng được mở rộng dần. Tính như gia đình tôi, đến nay cũng có 3 thế hệ gắn bó với mảnh đất này. Hiện nay, chỉ tính riêng tại xã Khe Sanh, những “kẻ biển” gốc gác Ngư Thủy Nam như chúng tôi đã thành lập được 2 hội đồng hương gồm Liêm Bắc với 22 hộ, Tây Thôn gần 20 hộ…”.

Vườn cà phê của ông Trần Đức Kỳ, một người dân dân gốc ở vùng biển bãi ngang Ngư Thủy Nam, hiện đang định cư tại thôn Quyết Tâm, xã Khe Sanh - Ảnh V.Minh

Anh Nguyễn Văn Phước (người gốc Ngư Thủy Nam lên định cư tại thôn Quyết Tâm, xã Khe Sanh) bộc bạch: “Sau một thời gian đi làm thuê khắp nơi, năm 2012, tôi trở về quê cưới vợ. Cưới xong, hai vợ chồng bàn bạc kỹ lưỡng rồi lên vùng Khe Sanh mua đất trồng cà phê. Sở dĩ, lúc đó chúng tôi chọn nghề nông là bởi nghề biển tại địa phương thiếu ổn định, hải sản gần bờ ngày càng khan hiếm dần, phải phụ thuộc nhiều vào thời tiết…

Qua một số chuyến lên Khe Sanh hái thuê cà phê, tôi mới nhận thấy sự ổn định và hiệu quả của công việc này. Lớp người đi trước “mách nước” cho người đi sau, lần lượt những hộ gốc “kẻ biển” ở Ngư Thủy Nam lên Khe Sanh mua rẫy trồng cà phê ngày một đông hơn. Rất nhiều hộ “kẻ biển” vốn xuất thân từ nghèo khó, nhờ lên đây mua rẫy trồng cà phê mà nay đã xây được nhà, sắm được xe ô tô trị giá bạc tỉ…”.

“Đất lành chim đậu”

Ngồi bên chiếc bàn đá nhấp ngụm cà phê nóng hổi tỏa hương sực nức, thi thoảng chúng tôi lại bắt gặp những ngọn gió rì rào “vén” từng làn mây để khoe dáng hình vững chắc của những ngọn núi cao ngất bao quanh sân bay Tà Cơn và thung lũng Khe Sanh. Từ một vùng đất ngập tràn khói lửa bởi bom cày đạn xới, giờ đây, Khe Sanh đã thực sự bình yên, trù phú giữa đại ngàn Trường Sơn...

Một rẫy cà phê của những người gốc làng “kẻ biển” ở Ngư Thủy Nam nằm cạnh Di tích quốc gia sân bay Tà Cơn, xã Khe Sanh - Ảnh V.Minh

Anh Trần Đức Khánh, Trưởng Hội đồng hương Liêm Bắc tại xã Khe Sanh chia sẻ: Làng biển bãi ngang Ngư Thủy Nam chúng tôi trước đây vốn nghèo xơ xác, muốn làm việc gì cũng khó. “Biển cạn đòn gánh nặng đè vai”, sống chủ yếu dựa vào đánh bắt, nhưng chỉ đóng được thuyền nhỏ để bủa lưới quanh vùng lộng, không ăn thua.

Muốn giao thương với bên ngoài thì phải đi bộ đến gần 1 buổi qua những triền cát chạy dài tít tắp, mệt đến bở hơi tai. Có một quãng thời gian dài, cá tôm ngoài biển khan hiếm dần, những người trong độ tuổi lao động ở quê tôi, cứ hễ ra giêng là họ kéo nhau vào miền Nam hoặc các nơi khác để làm ăn…

Rời xa sóng nước để lên vùng đất đỏ bazan Khe Sanh bạt ngàn, những ngư dân vốn chỉ quen với việc cầm chèo, bủa lưới của vùng biển Sen Ngư rất vất vả khi phải làm quen với nghề nông để mưu sinh. Từ việc cầm cuốc, xẻng, rựa, dao để làm đất, tỉa cành, bón phân, chăm sóc cây công nghiệp hay nhận biết sâu bệnh trên cây cà phê…, tất cả đều phải tự học hỏi và nghiên cứu hết.

Gian khó là vậy, nhưng những ngư dân vùng bãi ngang Sen Ngư đến với mảnh đất Khe Sanh đều luôn đoàn kết, gắn bó, động viên nhau “Đất lành chim đậu. Nghề biển đôi chân luôn dập dềnh, thiếu ổn định, luôn trông chờ vào may mắn và phải chấp nhậnvới nhiều hiểm nguy. Nghề trồng cà phê nơi đây tuy gian khó, nhưng đôi chân luôn bén đất, chỉ cần chịu khổ, chịu khó thì cuộc sống được ổn định…

“Mùa thu hoạch cà phê ở đây vui lắm. Dù sống giữa đại ngàn Trường Sơn, nhưng trong lòng chúng tôi vẫn luôn cuộn trào tiếng sóng, vẫn mang vẹn nguyên ký ức và lối sống mộc mạc của quê biển. Anh em ngư dân hễ lúc rảnh rỗi thì tụ họp chuyện trò bàn chuyện mùa màng, chuyện biển. “Măng le gửi xuống cá chuồn gửi lên”, ngày nay, nhờ cuộc sống khấm khá hơn, đường sá đi lại, phương tiện liên lạc hiện đại nên bà con nông dân Khe Sanh gốc gác “kẻ biển” Ngư Thủy Nam vẫn thường hay liên lạc, về quê với tần suất nhiều hơn”, Trưởng Hội đồng hương Liêm Bắc tại Khe Sanh chia sẻ.

Bà Trần Thị Thương, Phó Chủ tịch UBND xã Khe Sanh cho biết: “Bà con quê Ngư Thủy Nam lên lập nghiệp tại thôn Quyết Tâm đã mấy chục năm nay. Từ chỗ quen với nghề biển, họ rất chịu khó lao động, học tập về cách thức trồng, chăm sóc cà phê, từng bước ổn định cuộc sống. Chính quyền địa phương ghi nhận bà con chấp hành tốt chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước, tích cực tham gia các hoạt động của thôn, xã. Bà con sống đoàn kết, gắn bó với người dân địa phương, cùng nhau làm ăn, xây dựng thôn Quyết Tâm ngày càng khởi sắc và xem Khe Sanh chính là quê hương thứ hai của mình…”. 

Nhờ trồng cà phê, nhiều người gốc làng “kẻ biển” ở Ngư Thủy Nam ở xã Khe Sanh đã có cuộc sống khấm khá, ổn định - Ảnh V.Minh

Có thể khẳng định, trong số những người nông dân góp công đưa thương hiệu cà phê Khe Sanh vươn tầm quốc tế, vẫn có chút hương vị mặn mòi, tinh khiết từ người “kẻ biển” Ngư Thủy Nam.

Văn Minh