QTO - Không gian mạng đã trở thành “không gian sống” thứ hai của thanh thiếu niên. Đây là nơi các em học tập, kết nối, giải trí, thể hiện bản thân nhưng cũng là môi trường các thông tin sai lệch, nội dung độc hại, thao túng tâm lý, lừa đảo, kích động, cực đoan… có thể len lỏi, tác động đến nhận thức và hành vi. Vậy làm thế nào để thanh thiếu niên không chỉ “được bảo vệ” mà còn có năng lực tự bảo vệ, tự sàng lọc và trở thành những công dân số có bản lĩnh?

Kỳ 1: Khi người trẻ đối diện 'sức ép' từ không gian mạng

Một video clip vài chục giây, một dòng bình luận, một lời mời vào nhóm kín hay một “trend” (xu hướng) có thể bắt đầu từ một lần lướt màn hình vô thức, nhưng lại tác động không nhỏ đến nhận thức và hành vi của người trẻ. Giữa không gian mạng, thật-giả, tích cực-độc hại đan xen, không phải ai cũng đủ tỉnh táo để nhận diện và lựa chọn...

Những “chiếc bẫy” sau màn hình

Không gian mạng đã trở thành một phần không thể thiếu trong học tập, giao tiếp, giải trí và phát triển của thanh thiếu niên. Nhưng cùng với những giá trị tích cực, đây cũng là môi trường tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác động đến nhận thức, tư tưởng, đạo đức và lối sống.

Theo ông Phan Hữu Huyện, Phó Giám đốc Sở Giáo dục-Đào tạo (GD-ĐT), qua theo dõi thực tiễn tại các cơ sở giáo dục, một trong những nguy cơ đáng chú ý là học sinh, sinh viên tiếp cận thông tin giả, sai sự thật, thông tin xấu độc, xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng, kích động tư tưởng cực đoan hoặc chia rẽ trên mạng xã hội.

Đáng lo ngại, những nội dung này không phải lúc nào cũng mang hình hài của một “tin giả” dễ nhận biết. Chúng có thể xuất hiện dưới dạng video clip ngắn, hình ảnh bắt mắt, câu chuyện gây tò mò, tiêu đề giật gân hay một bình luận tưởng như chỉ là quan điểm cá nhân. Trong khi đó, khả năng kiểm chứng nguồn tin của một bộ phận thanh thiếu niên còn hạn chế.

Lực lượng Công an tích cực phối hợp với các nhà trường tuyên truyền về ứng xử an toàn trên không gian mạng cho thanh thiếu nhi - Ảnh: CTV

Thượng tá Trần Anh Tuấn, Trưởng phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (PA05), Công an tỉnh cho biết: “Qua công tác nắm tình hình trên không gian mạng, thanh thiếu niên đang đứng trước nguy cơ tiếp xúc thường xuyên với các nội dung bạo lực, phản cảm, kích động, đồi trụy, cổ súy lối sống thực dụng, hưởng thụ, lệch chuẩn về đạo đức và ứng xử.

Đặc biệt, cơ chế đề xuất nội dung của các nền tảng có thể khiến người dùng liên tục tiếp xúc với những nội dung tương đồng. Khi một hành vi lệch chuẩn được lặp đi lặp lại, nguy cơ người trẻ coi đó là bình thường cũng trở nên đáng lưu ý. Từ một lượt xem, lượt thích, đến việc chia sẻ và làm theo, khoảng cách đôi khi rất ngắn”.

Theo thượng tá Trần Anh Tuấn, xu hướng thần tượng hóa người nổi tiếng, người sáng tạo nội dung và “chạy” theo trào lưu trên mạng đang có tác động nhất định đến hành vi của giới trẻ. Một số nội dung đề cao vật chất, tiền bạc, sự nổi tiếng, lối sống hưởng thụ hoặc bất chấp chuẩn mực để thu hút tương tác có thể tác động tiêu cực đến quá trình hình thành nhân cách. Đáng chú ý, một bộ phận thanh thiếu niên có thể thực hiện hành vi phản cảm, nguy hiểm, thậm chí vi phạm pháp luật chỉ để thu hút sự chú ý.

Cùng với đó là nguy cơ lệch chuẩn trong giao tiếp. Ngôn ngữ khiếm nhã, miệt thị, công kích cá nhân, bạo lực trên mạng nếu xuất hiện thường xuyên có thể làm giảm sự nhạy cảm của người trẻ trước những hành vi vốn không phù hợp với chuẩn mực ứng xử. Một bộ phận thanh thiếu niên còn hạn chế về kỹ năng nhận diện thông tin, dễ bị tác động bởi tin giả, thông tin sai sự thật, những quan điểm xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.

Đặc biệt, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ tạo nội dung giả như deepfake khiến việc sản xuất, phát tán thông tin sai lệch ngày càng tinh vi, gây thêm khó khăn cho việc nhận diện, kiểm chứng.

Từ màn hình đến đời thực

Trao đổi với chúng tôi, Phó Giám đốc Sở GD-ĐT Phan Hữu Huyện cho biết: “Tại một số trường học trên địa bàn tỉnh đã ghi nhận thực trạng học sinh chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng; mâu thuẫn trên mạng dẫn đến xích mích ngoài đời; học sinh nhận được cuộc gọi, tin nhắn giả mạo hoặc đường link lừa đảo. Các vụ việc đã được nhà trường phối hợp với gia đình, cơ quan Công an và các đơn vị liên quan phát hiện, xử lý theo hướng giáo dục, hỗ trợ học sinh”.

Bắt nạt trên không gian mạng cũng là vấn đề cần được quan tâm khi việc lập hội nhóm nói xấu, cô lập bạn học, xúc phạm danh dự hoặc phát tán hình ảnh cá nhân có thể để lại những tổn thương lâu dài đối với thanh thiếu niên. Không chỉ tác động đến tư tưởng, đạo đức, lối sống, không gian mạng còn trở thành môi trường để các loại tội phạm tiếp cận thanh thiếu niên.

Công an tỉnh thành lập “Liên minh niềm tin số” và ra mắt mô hình “Kiến tạo không gian số Quảng Trị” - Ảnh: CTV

Thực tế cho thấy, các thủ đoạn lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi, từ giả danh cơ quan chức năng, tuyển cộng tác viên, học bổng, đầu tư tài chính đến chiếm quyền sử dụng tài khoản mạng xã hội hoặc dụ dỗ học sinh tham gia các hoạt động vi phạm pháp luật.

Đặc biệt, gần đây xuất hiện thủ đoạn “bắt cóc trực tuyến” (Virtual Kidnapping), trong đó đối tượng sử dụng công nghệ và thao túng tâm lý để cô lập nạn nhân khỏi gia đình, khiến nạn nhân tin rằng mình đang gặp nguy hiểm và buộc phải làm theo yêu cầu nhằm chiếm đoạt tài sản. Đây là dạng thủ đoạn đặc biệt nguy hiểm bởi nó có thể bắt đầu từ một cuộc gọi hoặc tài khoản mạng xã hội. Nếu thiếu kỹ năng, nạn nhân rất khó nhận ra mình đang bị dẫn dắt.

Một trường hợp khác cũng từng được cảnh báo là việc xuất hiện các fanpage, tài khoản facebook, zalo giả mạo chương trình “Học kỳ trong Quân đội” của Tỉnh đoàn và Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh. Các đối tượng sử dụng logo, hình ảnh, nội dung tương tự kênh chính thức để đăng thông báo tuyển sinh, quảng cáo ưu đãi và yêu cầu phụ huynh chuyển tiền giữ chỗ hoặc đóng học phí.

Trong khi đó, tại thời điểm này, hai đơn vị trên chưa có kế hoạch tổ chức chương trình. Liên quan đến hành vi này, Tỉnh đoàn đã phát đi cảnh báo khẩn, khuyến nghị người dân không chuyển tiền và chỉ tiếp cận thông tin từ các kênh chính thức. Vụ việc này cho thấy một thực tế: “Chiếc bẫy” trên mạng đôi khi không “khoác” lên mình dáng vẻ đáng ngờ, mà có thể mang hình ảnh của chính những hoạt động giáo dục, rèn luyện mà phụ huynh mong muốn dành cho con em mình.

“Lá chắn” phải bắt đầu từ chính người trẻ

Tại Quảng Trị, không gian mạng còn là nơi lan tỏa những giá trị lịch sử, truyền thống cách mạng, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”... Những hoạt động, như: Lễ hội Vì Hòa bình, các chương trình tri ân, “Khát vọng hòa bình” hay các sự kiện kỷ niệm những ngày lễ lớn đều tạo hiệu ứng mạnh mẽ trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, theo anh Đinh Trung Hiếu, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh đoàn, chính sức lan tỏa đó cũng có thể bị lợi dụng để tạo ra thông tin sai lệch. Hình ảnh, video clip có thể bị cắt ghép; phát biểu bị trích dẫn không đầy đủ; hình ảnh cũ được gắn với bối cảnh mới. Thậm chí, nội dung do AI tạo ra có thể khiến người dùng khó phân biệt thật-giả.

Với thanh thiếu niên, nhóm tiếp nhận thông tin nhanh qua các nền tảng số, một video clip vài chục giây có thể thu hút sự chú ý mạnh hơn một bài viết lịch sử được nghiên cứu công phu. Nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng, những nội dung sai lệch có nguy cơ tác động đến nhận thức, quan điểm và cách nhìn của người trẻ về các vấn đề xã hội, lịch sử. Những nguy cơ trên cho thấy bảo vệ thanh thiếu niên trên không gian mạng không thể chỉ bằng biện pháp cấm đoán. Vấn đề là làm thế nào để người trẻ bước vào không gian ấy với một “bộ lọc” đủ tốt.

Hiền Chi - Mai Nhân

Kỳ 2: An toàn không gian mạng, vững vàng tư tưởng thanh niên