QTO - Sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều tên thôn, tổ dân phố ở Quảng Trị đã thay đổi để phù hợp với không gian phát triển mới. Bản đồ hành chính thay đổi theo yêu cầu quản trị, nhưng bản đồ văn hóa chỉ thay đổi khi ký ức cộng đồng bị mất đi. Và, điều người dân trăn trở nhất không chỉ là mất đi một cái tên, mà làm sao để cội nguồn vẫn được kể lại cho mai sau ký ức về hành trình mở đất, về những thế hệ cư dân đã gây dựng quê hương.

Tên làng trở thành cả vùng đất

Bên dòng người qua lại chợ phiên Cam Lộ, đình làng Cam Lộ vẫn lặng lẽ đứng đó như một chứng nhân của thời gian. Không gian ấy từng chứng kiến bao thế hệ người dân về đây gặp gỡ, trao đổi, gửi gắm những câu chuyện của làng quê. Trên hành trình tìm về những địa danh đang đổi thay sau sắp xếp đơn vị hành chính, có một điều đặc biệt ở làng Cam Lộ khiến nhiều người dừng lại: Tên của một ngôi làng đã trở thành tên của cả vùng đất.

Làng Cam Lộ - Ảnh: N.T.H

Làng Cam Lộ xưa gồm những thôn, xóm mang những cái tên rất đẹp: Tây Hòa, Đông Định, Bắc Bình, Nam Hùng, Thượng Viên, Trung Viên, Hậu Viên. Người xưa dường như gửi vào từng địa danh một ước vọng về cuộc sống: Hòa thuận, ổn định, bình yên, hùng cường... Địa danh vì thế không chỉ để gọi, nó còn là lời chúc của tiền nhân dành cho hậu thế.

Nhà báo Trần Đăng Mậu, nguyên Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà báo Việt Nam tỉnh, một người con của làng Cam Lộ, từng chia sẻ rằng, tên gọi Cam Lộ đã vượt ra ngoài phạm vi một ngôi làng, trở thành dấu ấn nhận diện của cả vùng đất giàu truyền thống, sau này được đặt tên cho thị trấn, huyện (cũ) và xã Cam Lộ hiện nay...

Đi qua những thôn làng cũ của Cam Lộ, điều khiến những người cao niên trong làng trăn trở sau những lần sáp nhập, đổi tên, không phải việc thay đổi tên gọi trong quản lý hành chính. Họ lo lắng, liệu thế hệ sau có còn hiểu được nguồn cội của làng Cam Lộ xưa.

Ở Quảng Trị, có những vùng đất và tên làng được hình thành từ hành trình mở cõi của nhiều thế hệ cư dân. Suốt gần một thiên niên kỷ, những lớp cư dân từ Thanh-Nghệ theo các cuộc Nam tiến sau khi vùng đất Ô-Lý trở về Đại Việt đến bước chân mở cõi của chúa Tiên Nguyễn Hoàng đã mang theo tên làng, hương ước, gia phả và tín ngưỡng để dựng nên những xóm làng mới.

Giữ làng trong một không gian mới

Từ ngày 1/7/2026, thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Quảng Trị còn 77 xã, phường với số lượng thôn, tổ dân phố giảm từ 1.922 xuống còn 916 đơn vị. Một không gian quản lý mới được hình thành. Trong quá trình đặt tên thôn, tổ dân phố mới, nhiều địa phương không lựa chọn những cái tên mang tính đánh số thứ tự, mà cố gắng giữ lại những địa danh gợi nhớ vùng đất cũ nơi mình lớn lên. Ở phường Đồng Sơn, có tổ dân phố lựa chọn tên Quảng Bình, như một cách nhắc nhớ tên tỉnh cũ trước hợp nhất.

Tại phường Đồng Hới có tổ dân phố Bảo Ninh; xã Ninh Châu có thôn Hải Ninh; xã Cam Lộ có thôn Cam Chính, Cam Nghĩa... để gợi nhớ về tên xã cũ. Có địa phương lấy địa danh gắn với sự kiện lịch sử của quê hương để đặt tên thôn, như thôn Tân Sở ở xã Cam Lộ để gợi nhớ thành Tân Sở nơi vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương hiệu triệu sĩ phu, Nhân dân phò vua chống giặc Pháp xâm lược...

Đền thờ vua Hàm Nghi và các tướng sĩ phong trào Cần Vương tại thôn Tân Sở, xã Cam Lộ - Ảnh: N.T.H

Sau sáp nhập, nhiều người tìm đường đến thôn, tổ dân phố mới trên bản đồ Google Maps nhưng chưa có kết quả chính xác. Công nghệ rồi sẽ thay đổi, những tấm biển tên mới rồi sẽ quen thuộc. Nhưng ký ức của con người về quê hương, nguồn cội có một nhịp vận động riêng. Tại làng Cam Lộ, dù các thôn cũ đã có sự thay đổi, con cháu các họ ở Bắc Bình, Nam Hùng, Tây Hòa, Đông Định... vẫn trở về đình làng Cam Lộ nằm bên chợ phiên Cam Lộ để cúng làng.

Những người con của làng Cam Lộ hôm nay vẫn đang cố gắng gìn giữ ký ức, nỗ lực đưa đình làng Cam Lộ và chợ phiên Cam Lộ trở thành điểm đến văn hóa, nơi thế hệ trẻ có thể tìm lại câu chuyện về một vùng đất từng được xem là một trong những trung tâm giao thương quan trọng của Đàng Trong thời các chúa Nguyễn. Bản đồ hành chính có thể được vẽ lại sau mỗi lần sắp xếp. Nhưng bản đồ quê hương, có những cái tên dù không còn nằm nguyên vẹn trên bản đồ, vẫn sẽ ở lại trong lòng người.

Thanh Hải