QTO - Xã Hướng Phùng có 24 thôn, bản, 2.865 hộ với 12.131 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số Bru-Vân Kiều. Với diện tích tự nhiên hơn 44.548ha, Hướng Phùng là vùng đệm quan trọng của Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa. Vì vậy, hầu hết các thôn, bản của Hướng Phùng đều có điều kiện khá thuận lợi về đất đai và nguồn nước để phát triển kinh tế nông-lâm nghiệp bền vững. Tuy nhiên, thực tế đời sống của đồng bào vẫn ở mức thấp, chủ yếu sống dựa vào rừngnên công tác quản lý, bảo vệ rừng (BVR) trước đây gặp không ít khó khăn, thử thách. Song, kể từ khi Nhà nước có chủ trương giao rừng cho cộng đồng quản lý, nhận thức của người dân về tầm quan trọng của rừng đã dần thay đổi tích cực.

Một số thành viên của Tổ bảo vệ rừng cộng đồng thôn Hồ, xã Hướng Phùng - Ảnh: P.T.L

Nằm dưới chân dãy Pa Thiên hùng vĩ, thôn Hồ nhiều năm liền là điểm sáng về công tác BVR cộng đồng, từ đó vừa giúp phục hồi và tái sinh hàng trăm ha rừng tự nhiên, vừa góp phần quan trọng tạo thành vùng đệm an toàn đối với phần diện tích rừng đặc dụng tiếp giáp thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa.

Ông Lê Văn Quốc, Phó hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Hướng Hóa, cho biết: “BVR là trách nhiệm chung của toàn xã hội chứ không chỉ của riêng ai. Tuy nhiên, với những cộng đồng sống gần rừng thì vai trò của người dân là rất lớn. Nếu họ bảo vệ tốt diện tích rừng của cộng đồng thì sẽ góp phần vào việc BVR chung của toàn xã hội.

Đặc biệt, ở khu vực rừng đặc dụng giáp ranh với rừng cộng đồng,bà con Vân Kiều ở thôn Hồ luôn làm tốt công tác bảo vệ từ bên ngoài nên diện tích rừng đặc dụng cũng được an toàn hơn”.

Các thành viên tổ bảo vệ rừng cộng đồng thôn Hồ thường xuyên ghi chép mỗi khi tuần tra bảo vệ rừng - Ảnh: P.T.L

Cũng như nhiều bản làng ở miền Tây Quảng Trị, sự thay đổi nhận thức của 85 hộ gia đình đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều ở thôn Hồ về rừng thực sự bắt đầu khi được Nhà nước giao quản lý 886ha đất và rừng tự nhiên. Theo đó, người dân đã thành lập tổ BVR cộng đồng dựa trên tinh thần tự nguyện để tuần tra rừng. Sự nỗ lực của cả cộng đồng qua nhiều năm đã được Nhà nước và một số dự án, tổ chức quốc tế ghi nhận.

Năm 2021, cùng với khu rừng tự nhiên của cộng đồng thôn Chênh Vênh, rừng cộng đồng thôn Hồ của xã Hướng Phùng đã được cấp chứng chỉ FSC theo tiêu chuẩn của Hội đồng Quản lý rừng quốc tế. Tiếp đó, tháng 12/2022, hội các nhóm hộ có chứng chỉ rừng Quảng Trị đã tổ chức công bố chứng nhận FSC về dịch vụ hệ sinh thái (lưu trữ và hấp thụ carbon) cho 2.145ha rừng tự nhiên do 5 cộng đồng quản lý, bao gồm: Thôn Chênh Vênh, thôn Hồ và thôn Cát, thôn Xa Bai của xã Hướng Phùng và thôn Trăng-Tà Puồng của xã Hướng Lập. Trữ lượng lưu trữ tại các diện tích rừng này đạt khoảng 350.000 tấn CO2 và lượng hấp thụ hàng năm khoảng 7.000 tấn CO2.

Chị Hồ Thị Măm, thành viên Tổ bảo vệ rừng cộng đồng thôn Hồ, xã Hướng Phùng trong một chuyến tuần tra - Ảnh P.T.L

Kết quả này hứa hẹn mở ra cơ hội lớn cho các chủ rừng cộng đồng trong việc tiếp cận các nguồn tài trợ và chi trả tự nguyện cho dịch vụ hệ sinh thái do Hội đồng Quản lý rừng quốc tế khởi xướng trên toàn cầu. Về phía người dân, họ ngày càng nhận thức sâu sắc hơn ý nghĩa, tầm quan trọng của việc BVR tự nhiên đối với cuộc sống con người.

Sau khi được cấp chứng chỉ FSC, người dân thôn Hồ đã được ngành lâm nghiệp cùng một số tổ chức, dự án tiếp tục quan tâm hỗ trợ nhằm nâng cao năng lực quản lý, BVR. Từ đó, phương thức quản lý và tuần tra rừng đã có sự đổi mới. Thay vì tuần tra theo phương pháp truyền thống chủ yếu để tìm kiếm, phát hiện tình trạng lâm sản bị khai thác trái phép, người dân thôn Hồ đã biết lập kế hoạch, xác định các tuyến tuần tra một cách cụ thể.

Trong quá trình vào rừng, bà con đều sử dụng điện thoại thông minh để chụp ảnh và ghi chép mỗi khi phát hiện thấy dấu vết động vật hoang dã hay các loài thực vật mới để xây dựng báo cáo hàng tháng.

Anh Hồ Chương (ở giữa), thành viên Tổ bảo vệ rừng cộng đồng thôn Hồ, xã Hướng Phùng - Ảnh: P.T.L

Anh Hồ Chương, một thành viên của Tổ BVR cộng đồng thôn Hồ chia sẻ: “Mỗi tháng, các nhóm thuộc tổ BVR thường tuần tra từ 2-3 lần. Từ khi rừng của chúng tôi được cấp chứng chỉ FSC thì công tác bảo vệ của cả thôn càng tốt hơn. Về lợi ích từ rừng, thứ nhất là chúng tôi có được nguồn nước sạch; thứ hai là giữ rừng tốt nên không khí luôn mát mẻ, trong lành. Khi vào rừng, thấy có nhiều cây gỗ lớn, chúng tôi cảm thấy rất vui vì mình đã BVR rất tốt”.

Không chỉ làm tốt công tác quản lý và BVR, đồng bào dân tộc thiểu số Bru-Vân Kiều ở thôn Hồ còn tích cực trồng rừng tại những nơi từng xảy ra sạt lở và phục hồi rừng trên diện tích đất từng bị chặt phá để lấy đất làm nương rẫy trước đây. Sau trận lũ cuối năm 2020 tại địa bàn xã Hướng Phùng, một lượng lớn đất, đá và cây rừng từ núi cao bị dòng nước lũ cuốn trôi, làm hư hỏng các công trình giao thông, nước sạch. Nhiều diện tích nương rẫy, đồng ruộng bị vùi lấp, ảnh hưởng nặng nề đến cuộc sống của người dân.

Xuất phát từ nhận thức rừng có vai trò hạn chế tác hại do mưa lũ gây ra, bà con đã tranh thủ sự hỗ trợ của nhiều chương trình, dự án về trồng rừng, trong đó ưu tiên trồng các loài cây bản địa có khả năng chống chịu với thời tiết khắc nghiệt, vừa có thể mang lại thu nhập bền vững.

Đồng bào Vân Kiều ở thôn Hồ, xã Hướng Phùngtiếp nhận giống cây bản địa do Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và phát triển hỗ trợ - Ảnh: P.T.L

Cụ thể, trong mùa trồng rừng năm 2024 và 2025, bà con thôn Hồ đã được Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và phát triển (CCD) hỗ trợ nhiều loài cây bản địa như lát hoa, xoan nhừ, dổi, cùng các loài cây gỗ quý như trắc, cẩm lai, giáng hương, gõ đỏ…Chị Hồ Thị Son, một thành viên của tổ BVR cộng đồng chia sẻ: “Sau khi nhận 200 cây lát hoa, tôi đã trồng trên rẫy để làm hàng rào chắn gió. Đến nay cây phát triển rất tốt. Tôi trồng cây để sau này con cháu chúng tôi vừa có gỗ để làm nhà, vừa có thể bán để có thêm thu nhập”.

Bên cạnh sự hỗ trợ về nguồn cây giống, người dân còn được cán bộ của Trung tâm CCD và Hạt Kiểm lâm Hướng Hóa hướng dẫn về kỹ thuật trồng, chăm sóc cây rừng để quá trình trồng rừng thực sự mang lại hiệu quả. Việc đồng bào ở thôn Hồ tích cực trồng rừng cho thấy nhận thức về rừng đối với cuộc sống của bà con đã thực sự thay đổi. Sự hỗ trợ trồng rừng còn góp phần nâng cao nhận thức của mỗi người dân về công tác quản lý và BVR tự nhiên bền vững.

Dù vậy, công tác quản lý, bảo vệ và trồng rừng của người Bru-Vân Kiều ở khu vực miền núi Quảng Trị nói chung khó tránh khỏi những khó khăn do vướng mắc về cơ chế; người dân chưa được hỗ trợ thỏa đáng để có thể quản lý, bảo vệ và phát triển rừng bền vững.

Tuy vậy, người dân thôn Hồ của xã Hướng Phùng vẫn nêu cao ý thức BVR, khai thác hiệu quả nguồn lợi từ rừng. Đó không chỉ là môi trường sống trong lành, nguồn nước sinh hoạt hàng ngày, là sự chở che từ những cánh rừng mỗi khi mưa lũ dội về, mà còn là việc tận dụng nguồn nước để gieo trồng lúa nước đang được thực hiện khá hiệu quả. Mỗi khi chủ động được nguồn lương thực tại chỗ, người dân sẽ có thêm điều kiện thuận lợi nhằm phát triển mô hình kinh tế nông-lâm nghiệp, vươn lên làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương mà đồng bào đã gắn bó từ bao đời giữa đại ngàn.

Phan Tân Lâm