QTO - Giữa bời bời cát trắng ở làng Cu Hoan (thôn Thiện Tây, xã Diên Sanh) hiện vẫn tồn tại một khu rừng nguyên sinh đặc hữu quý giá có diện tích hàng trăm ha với nhiều cây cổ thụ. Sở dĩ có thể giữ được rừng cát Cu Hoan mãi xanh tươi là nhờ hàng trăm năm qua, người dân đã tuân thủ nghiêm ngặt hương ước giữ rừng. Với người dân địa phương, rừng chính là báu vật, là “lá phổi xanh” giúp ruộng nương tươi tốt và tạo môi trường sống trong lành.

“Lá phổi xanh” làng Cu Hoan

Ông Nguyễn Nhật Thái, 74 tuổi ở xóm Phú, làng Cu Hoan là một trong những người am hiểu khá tường tận về rừng Cu Hoan. Theo chân ông Thái, chúng tôi có dịp mục sở thị khu rừng độc đáo này. Giữa cái nắng như nung nhưng khi vừa đặt chân vào rừng Cu Hoan, một cảm giác mát lành, dễ chịu với muôn vàn cây xanh rợp bóng phủ kín giữa tầng không. Khung cảnh từng quần thể cây cổ thụ với đủ hình thù cổ quái, rêu xanh bao quanh và những khóm lan cẩm cù leo đầy trên thân cây, như đưa ta lạc vào một miền cổ tích xa xưa.

Cây trâm bầu cổ thụ ở rừng Cu Hoan được bảo vệ nghiêm ngặt (dù tường rào lăng mộ xây dựng lên bao quanh nhưng không được phép chặt cây) - Ảnh: Đ.V

Ông Thái cho hay, thế hệ đi trước kể lại, vào khoảng năm 1400, khi làng Cu Hoan được khai khẩn thì đã có rú Cu Hoan như bây giờ. Trải bao thăng trầm, chiến tranh tao loạn và bão tố thiên tai, khu rừng vẫn vẹn nguyên như nhân chứng sống của ngôi làng hình thành cách đây đã hơn 600 năm.

Ngoài sự tự ý thức của người dân, để có thể giữ khu rừng nguyên vẹn đến hôm nay, phần lớn là nhờ có hương ước được truyền lại từ thời xa xưa. Hương ước giữ rừng đã được khắc nhớ trong tâm trí mỗi người làng Cu Hoan qua câu vè mộc mạc: “Cấm trâu ăn kẹ, cấm bẻ củi tươi”. Ông Thái giải thích: “Trâu ăn kẹ tức là trâu thả lang thang ăn trong rừng. Bẻ củi tươi, dù cành củi bằng cổ tay vẫn bị làng phạt nghiêm. Quy định này luôn được dân làng khắc ghi, tuân thủ và trao truyền qua bao thế hệ”.

Trước năm 1975, làng Cu Hoan có đội vệ lâm-là đội bảo vệ rú gồm 5 người được cử ra từ mỗi xóm. Họ phụ trách việc đi tuần bảo vệ rú cát, hàng năm đều được làng trả công bằng thóc. Cùng với hương ước quy định xử phạt nặng các hành vi xâm phạm rừng, đội vệ lâm đã góp sức giữ rừng vẹn nguyên cho đến bây giờ.

Khu rừng vùng cát làng Cu Hoan trong lành với những tán cây xanh mát - Ảnh: Đ.V

Ướm vòng tay lên một cây cổ thụ, ông Lê Trãi, một trong những người nắm khá rõ về khu rừng nguyên sinh ở Cu Hoan kể: Trong những năm tháng chiến tranh, rừng đã che chở cho bộ đội và dân làng hoạt động cách mạng. Thời bình, rừng có vai trò giữ và cung cấp nước tưới cho đồng ruộng, đất canh tác hoa màu. Ngoài ra, rừng Cu Hoan còn là lá chắn chống cát bay, cát lấp làng mạc; bảo vệ dân làng trước bão tố và là nơi trú ngụ khi lũ lớn tràn về. Có khu rừng này, người dân trú ngụ an toàn, bởi vậy chưa bao giờ có người làng chết vì lụt. Đối với người làng Cu Hoan, rừng vùng cát chính là báu vật quý giá đã được thiên nhiên ban tặng. Do đó, người dân ai cũng hiểu và chung sức bảo vệ.     

Cùng chúng tôi dạo bước dưới những tán rừng xanh mát, ông Lê Hoài Sơn, Trưởng thôn Thiện Tây cho biết, những quy định trong hương ước luôn được người dân địa phương tuân thủ nghiêm, do đó hàng chục năm qua số vụ việc liên quan đến xâm hại rừng Cu Hoan chỉ đếm trên đầu ngón tay. Một số ít các vụ xâm hại đến rừng chủ yếu là do quá trình xây dựng lăng mộ cấn đụng cây, người dân “đánh liều” chặt 1-2 cây. Những trường hợp này đều đã bị địa phương xử phạt từ 2-5 triệu đồng và họ đều nhận sai, cam kết không tái phạm.

Cây cổ thụ trong rú Cu Hoan - Ảnh: Đ.V

“Hiện nay, thôn, làng và các xóm cũng thường xuyên cắt cử người tuần rừng. Nếu phát hiện rừng bị xâm hại sẽ lập tức báo làng và xã xử lý nghiêm”, ông Sơn cho biết.

Hương ước cũng quy định, khi trong làng có gia đình mất, người thân đều phải làm lễ xin làng mới được phép chôn cất trong rú, và không được phá hại cây lớn. Nếu phát hiện cây rừng lớn bị chặt hạ, gia đình đó sẽ chịu phạt nặng trước làng.

Giữ gìn cho mai sau

Trưởng thôn Lê Hoài Sơn thông tin, khu rừng tự nhiên Cu Hoan có tổng diện tích 124ha, kéo dài khoảng 6km với bề rộng vài km. Do diện tích rộng lớn nên để đi lướt qua hết khu rừng bằng xe gắn máy cũng mất khoảng 2 giờ. Người dân địa phương đi bộ hết khu rừng ước tính phải mất gần 2 ngày.Bởi vì càng đi vào sâu, rừng càng thâm u, rậm rịt. Người lạ đi vào rừng thường dễ bị lạc vì mất phương hướng.

Trong khu rừng nguyên sơ này có sự hiện diện đa dạng chủng loại cây, đặc biệt có nhiều cây cổ thụ lớn, mọc thành những quần thể độc đáo. Người làng Cu Hoan chỉ cho chúng tôi những rặng cây trâm bầu vài người ôm, hay như cây trai thuộc nhóm gỗ quý cao vút giữa vòm trời, rồi cây dẻ đang đơm hoa dày đặc, những cây song mã cổ thụ thân trơn nhẵn với tán lá xanh um tỏa đều bốn phía.

Một gốc cây trâm bầu cổ thụ - Ảnh: Đ.V

Theo ông Sơn, rừng Cu Hoan có các loài thực vật tiêu biểu, như: Cây gỗ dẻ, trai, song mã, trâm bầu, lộc vừng, de, ô dược… đường kính các loại cây phổ biến từ 40-50cm, cá biệt có những cây có đường kính từ 80cm đến hơn 1m. Đa số những cây trong rừng đều được bảo vệ, giữ gìn cho đến lúc tự mục ruỗng rồi chết, người làng không ai mảy may nghĩ đến chuyện chặt hạ. Khu rừng này cũng là nơi sinh trưởng của nhiều loại cây thảo dược, cây bụi nhỏ và các loài chim đặc hữu vùng cát, chim trời đến trú ngụ theo mùa, thỏ, gà rừng, rắn, kỳ nhông…

Nằm lẫn khuất giữa những cánh rừng Cu Hoan là những đầm nước tự nhiên trong xanh, cảnh quan thơ mộng với tên gọi: Hồ Đập Trén, Trằm Kéc, Trằm Eo. Những hồ, đập này dung nạp nguồn nước đến từ các xã xung quanh rồi sau đó được điều tiết, cung cấp nước cho hàng trăm ha đất sản xuất ruộng lúa, hoa màu của bà con làng Cu Hoan từ bao đời nay. Trong khu rừng này hiện có nhiều khu đất canh tác của bà con được làm theo kiểu ruộng bậc thang.

Cây ô dược thuộc nhóm gỗ quý trong rừng cát Cu Hoan - Ảnh: Đ.V

Ông Bùi Phúc, 69 tuổi, một nông dân có gần 30 năm gắn bó, canh tác hoa màu trên vùng rú cát Cu Hoan cho biết, ruộng nhà ông được thiết kế từ cao xuống thấp để tận dụng tốt nguồn nước. Đất phía trên cao thì ông Phúc luân canh các loại hoa màu như nén, ớt, lạc, dưa leo và đậu đỗ, cà các loại; phía dưới thấp thì trồng lúa hai vụ.

Vừa khoát tay khoe mảnh vườn rộng lớn xanh um với đủ loại hoa màu của mình, ông Phúc vui vẻ cho biết: “Ở các vùng canh tác trên rú cát Cu Hoan, chúng tôi chưa bao giờ cho đất nghỉ. Hết cây này là trồng gối cây khác, bởi đất đai ở đây màu mỡ, tơi xốp và chưa bao giờ thiếu nước do có nguồn cung dồi dào từ các hồ, đập, đặc biệt là từ hồ Đập Trén”.

Chia tay những người dân mộc mạc làng Cu Hoan, chúng tôi phần nào hiểu được vì sao nơi đây vẫn còn giữ được một khu rừng vùng cát hiếm có như vậy. Dưới tán rừng vùng cát Cu Hoan, người dân sống chan hòa và biết trân quý thiên nhiên. Bù lại, rừng mang lại cho họ nhiều ân tứ, rừng mở rộng vòng tay che chở con người khi xảy ra biến cố. Rừng chắt nguồn nước mát lành giúp đất đai tươi tốt, nối nhịp sinh sôi cho bao đời.

          Đức Việt