QTO - Làng Cẩm Thạch, xã Hiếu Giang, nổi tiếng với nghề làm bún truyền thống hàng trăm năm nay, được UBND tỉnh Quảng Trị công nhận làng nghề truyền thống năm 2014. Nhưng cùng với sự phát triển sản xuất, tình trạng ô nhiễm môi trường làng nghề ngày càng trở nên nhức nhối. Điều đáng lo hơn là hành trình đưa làng nghề ra khu sản xuất bún tập trung xa khu dân cư (KDC) để giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường lại đang đối mặt với nguy cơ tái diễn ô nhiễm nơi ở mới, nếu không giải quyết căn cơ bài toán xử lý môi trường.

Khi làng nghề trở thành điểm nóng ô nhiễm

Những ngày nắng nóng đầu hè, đi qua làng văn hóa Cẩm Thạch, xã Hiếu Giang, dễ dàng cảm nhận rõ mùi chua nồng từ nước ngâm gạo, mùi hôi thối từ nước thải xay bột bốc lên trong KDC. Một làng nghề hàng trăm năm tuổi từng nuôi sống bao thế hệ đang đứng trước nghịch lý đau xót: Càng phát triển sản xuất, môi trường sống càng bức bối, ngột ngạt.

Trưởng thôn Cẩm Thạch Nguyễn Công Tài cho biết, làng văn hóa Cẩm Thạch hiện có 125 hộ dân, trước đây hầu như hộ nào cũng làm bún. Đến nay, làng nghề còn hơn 70% số hộ giữ nghề, trong đó khoảng 15 hộ đầu tư máy móc sản xuất quy mô lớn.

“Bún Cẩm Thạch nổi tiếng bởi sợi bún trắng, dai, thơm mùi gạo quê. Nghề bún mang lại thu nhập ổn định cho nhiều gia đình, góp phần giữ gìn một nghề truyền thống đặc trưng của địa phương. Tuy nhiên, khi quy mô sản xuất tăng lên, lượng nước thải phát sinh cũng vượt quá khả năng tự xử lý trong KDC. Nhiều năm qua, người dân trong làng phải sống chung với tình trạng mùi hôi, nước thải đọng gây ô nhiễm, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hằng ngày”, anh Tài cho hay.

Một góc khu sản xuất tập trung làng nghề bún Cẩm Thạch - Ảnh: N.T.H

Trước thực trạng ô nhiễm môi trường, năm 2018, huyện Cam Lộ (cũ) đã quy hoạch khu sản xuất tập trung cho làng nghề bún ở khu vực gần hồ Trúc Kinh, cách làng Cẩm Thạch khoảng 3,5km.

Theo đó, khu sản xuất bún tập trung được xây dựng trên diện tích 3,3ha, gồm các hạng mục: Đường giao thông, hệ thống xử lý nước thải, hệ thống cấp nước, thoát nước, điện sinh hoạt và sản xuất... với tổng kinh phí đầu tư hơn 10,5 tỉ đồng, dự kiến tạo điều kiện đưa khoảng 40 hộ làm bún ra khỏi KDC nhằm giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm môi trường, góp phần xây dựng nông thôn mới. Đây được xem là hướng đi cần thiết nhằm vừa giữ nghề truyền thống, vừa giảm áp lực ô nhiễm trong KDC.

Không thể phát triển làng nghề bằng cách “di chuyển ô nhiễm”

Năm 2022, anh Nguyễn Văn Tâm là hộ đầu tiên ở làng bún Cẩm Thạch bán nhà để di dời lên khu sản xuất bún tập trung sinh sống. Lên nơi ở mới, gia đình anh Tâm được phân 1 lô đất rộng 300m2. Đến năm 2023, có thêm 3 hộ gồm ông Bùi Minh Triển, Hoàng Xuân Khương, Nguyễn Quang Trí lên theo. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn đi vào sản xuất, hệ thống xử lý nước thải bắt đầu tắc nghẽn, hư hỏng. Một số hộ dân bị nước thải trào ngược vào nhà, mùi hôi nồng nặc nên phải quay trở lại làng cũ sinh sống. Mùi hôi phát sinh khiến người dân ở khu vực làng nghề mới và thôn Trúc Khê gần đó phản ứng.

Theo anh Nguyễn Văn Tâm, hiện khu sản xuất tập trung làng nghề bún Cẩm Thạch còn nhiều vướng mắc, do bà con chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất để yên tâm ổn định cuộc sống và vay vốn ngân hàng sản xuất; tình trạng ô nhiễm môi trường ở nơi ở mới chưa được xử lý triệt để nên nhiều hộ dân cảm thấy lên nơi ở mới cũng không khác gì ở làng cũ.

Phó Chủ tịch UBND xã Hiếu Giang Phạm Viết Thanh cho hay, sau sáp nhập và thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, xã Hiếu Giang đã đưa vào kế hoạch đầu tư công trung hạn nguồn vốn hơn 2 tỉ đồng để sửa chữa, nâng cấp và xây mới, mở rộng hồ chứa xử lý môi trường cho khu sản xuất làng nghề bún. Hiện dự án đang trong giai đoạn thiết kế. “Xây dựng hạ tầng và công trình xử lý môi trường cho làng nghề bún đã khó, duy trì vận hành hiệu quả hệ thống xử lý nước thải còn khó hơn khi thiếu cơ chế quản lý phù hợp và nguồn kinh phí ổn định”, ông Thanh băn khoăn.

Một làng nghề hàng trăm năm tuổi không thể tiếp tục phát triển bằng cách tự làm ô nhiễm chính nơi mình sinh sống. Cùng với đầu tư hạ tầng xử lý nước thải đồng bộ, cần tính tới cơ chế vận hành theo mô hình hợp tác xã hoặc tổ quản lý chung; hỗ trợ người dân tiếp cận công nghệ sản xuất sạch hơn; đồng thời có lộ trình di dời phù hợp để tạo sự đồng thuận trong Nhân dân. Giữ nghề truyền thống là cần thiết, nhưng giữ nghề theo hướng sạch hơn, văn minh hơn mới là con đường để thương hiệu bún Cẩm Thạch phát triển lâu dài.

Thanh Hải