Đưa hò giã gạo bước ra từ miền ký ức

  • 07:38, 22/11/2026
  • icon facebook
  • icon youtube
  • icon titok

QTO - Từ nhịp chày đôi rộn rã dưới ánh trăng làng quê đến tiếng hát át tiếng bom trong lòng địa đạo Vịnh Mốc, hò giã gạo Quảng Trị đã đi qua bao thăng trầm lịch sử và rồi chính thức được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhân sự kiện ý nghĩa này, phóng viên (P.V) Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị đã có cuộc trò chuyện với Nghệ sĩ ưu tú (NSƯT) Nguyễn Thanh Hồng, Chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) Dân ca Sông Hiền, xã Vĩnh Hoàng, người đang bền bỉ “giữ lửa” và truyền nhịp di sản giữa dòng chảy hiện đại.

• P.V: Trước tiên, rất mong NSƯT Nguyễn Thanh Hồng chia sẻ với độc giả Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị đôi nét về hò giã gạo?

- NSƯT Nguyễn Thanh Hồng: Hò giã gạo Quảng Trị sinh ra từ chính mồ hôi và nhịp lao động sản xuất nông nghiệp của cha ông. Ngày xưa, làm lụng vất vả, bà con mượn tiếng hò để giữ nhịp chày, giải khuây và xua tan mệt nhọc. Cái hay, cái đẹp của hò giã gạo không chỉ nằm ở giai điệu khỏe khoắn, tiết tấu rộn ràng, mang đậm thanh điệu quê hương, mà còn ở chỗ nó là một cuộc “đấu trí” nghệ thuật đầy tinh tế.

Một cuộc hò thường chia hai phe nam-nữ với người lĩnh xướng gọi là “hò cái” và dàn đồng thanh phụ họa gọi là “hò con”. Mở đầu bằng câu chào, câu mời, rồi chuyển sang hò đố, hò đâm bắt, hò ân tình và khép lại bằng lời tạ từ lưu luyến. Người dân mình tài lắm, cứ thế “xuất khẩu thành thơ” theo thể lục bát, song thất lục bát, cài cắm đủ lối so sánh, ẩn dụ, nói lái, đố mẹo, thậm chí cả điển tích, điển cố của các bậc thầy đồ, nho sĩ. Người nghe phải vừa lắng nghe, vừa nhanh trí ứng tác để đối lại cho cân xứng giữa “vế trống” và “vế mái”. Chính sự thông minh, dí dỏm ấy đã tạo nên những phút giây thư giãn, gắn kết tình làng, nghĩa xóm bền chặt.

Các thành viên Câu lạc bộ Dân ca Sông Hiền biểu diễn phục vụ du khách trên đoàn tàu di sản - Ảnh: Q.H
Các thành viên Câu lạc bộ Dân ca Sông Hiền biểu diễn phục vụ du khách trên đoàn tàu di sản - Ảnh: Q.H

• P.V: Không chỉ là sinh hoạt văn nghệ dưới trăng, trong ký ức của người dân vùng giới tuyến, hò giã gạo còn là một thứ “vũ khí tinh thần” thời kháng chiến. Nhịp chày, câu hò ấy đã đi qua mưa bom, bão đạn như thế nào, thưa ông?

- NSƯT Nguyễn Thanh Hồng: Nhắc đến điều này, tôi lại nhớ về những bậc tiền bối đã truyền nghề cho mình, trong đó có nghệ nhân Lê Văn Trọng. Ông Trọng đã chia sẻ với tôi nhiều câu chuyện về một thời tiếng hò, tiếng hát át tiếng bom. Trên mảnh đất lũy thép Vĩnh Linh từng là tọa độ lửa ác liệt nhất trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, hò giã gạo chưa bao giờ tắt. Có những giai đoạn bom đạn cày xới mặt đất, bà con phải rút xuống sinh hoạt dưới lòng địa đạo Vịnh Mốc. Trong không gian chật hẹp, thiếu ánh sáng ấy, tiếng hò vẫn ngân vang. Câu hò lúc này không chỉ để giã gạo nuôi quân mà còn là lời động viên, cổ vũ tinh thần chiến đấu, dùng tiếng hát của sự lạc quan, yêu đời để át đi tiếng gầm rú của máy bay, tiếng bom rơi đạn nổ. Sức sống mãnh liệt của hò giã gạo nằm ở chính bản lĩnh kiên cường của người Quảng Trị: Gian khổ đến mấy vẫn giữ trọn niềm tin và tiếng hát.

• P.V: Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, việc quy tụ và duy trì một CLB để giúp những làn điệu dân ca, đặc biệt là hò giã gạo còn mãi chắc chắn là điều không dễ dàng. CLB Dân ca Sông Hiền đã làm gì để tiếng chày, câu hò không bị chìm vào quên lãng?

- NSƯT Nguyễn Thanh Hồng: Năm 2017, được sự quan tâm, tạo điều kiện của chính quyền và ngành văn hóa huyện Vĩnh Linh (cũ), tôi cùng cộng sự đã đi khắp các miền quê để tìm kiếm, kết nối những hạt nhân tâm huyết, am hiểu dân ca Bình Trị Thiên, trong đó có hò giã gạo. Từ đây, CLB Dân ca Sông Hiền ra đời, có tên gọi gắn liền với dòng sông Hiền Lương lịch sử. Hiện tại, CLB có 29 thành viên. Người cao tuổi nhất là NSƯT Phan Văn Nam, đã 84 tuổi. Chúng tôi hoạt động hoàn toàn tự nguyện, có nội quy rõ ràng. Anh em tự đóng góp kinh phí và duy trì lịch tập luyện đều đặn hằng tuần.

Để di sản không lùi về với hoài niệm, chúng tôi vừa sưu tầm các làn điệu cổ, vừa sáng tác lời mới phản ánh hơi thở cuộc sống hôm nay. Ngoài việc đi biểu diễn tại các chương trình, giao lưu với đơn vị bạn, chúng tôi còn quay video, đăng tải lên mạng xã hội để câu hò chạm tới đông đảo công chúng và giới trẻ.

• P.V: Đưa điệu hò lên sân khấu chuyên nghiệp là bài toán khó. Vậy, CLB đã nỗ lực như thế nào?

- NSƯT Nguyễn Thanh Hồng: Đây là nguyên tắc sống còn mà anh em chúng tôi luôn nhắc nhở nhau: Sáng tạo nhưng tuyệt đối không được làm biến dạng cốt cách dân gian. Muốn đưa hò giã gạo lên sân khấu mà người nghe vẫn thấy “đã tai”, vẫn nhận ra cái chất mặn mòi của quê hương thì người biên đạo, người biểu diễn phải am hiểu sâu sắc quy luật của làn điệu gốc. Khi xây dựng kịch bản, chúng tôi luôn bám chặt vào cấu trúc cổ truyền: Phải có đối đáp “vế trống, vế mái”, gieo vần chuẩn xác, giữ đúng lối phát âm địa phương và đặc biệt là nhịp phách gõ chày, tiếng xô phải dứt khoát, khỏe khoắn. Cái mới chỉ là cách dàn dựng không gian, ánh sáng hay nội dung ca từ mang tính thời sự, còn cái “hồn” bên trong vẫn phải là hò giã gạo thuần chất của người Quảng Trị.

Các thành viên Câu lạc bộ Dân ca Sông Hiền tại lễ đón nhận quyết định và bằng ghi danh hò giã gạo vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - Ảnh: Q.H
Các thành viên Câu lạc bộ Dân ca Sông Hiền tại lễ đón nhận quyết định và bằng ghi danh hò giã gạo vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - Ảnh: Q.H

• P.V: Khoảnh khắc hò giã gạo Quảng Trị chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, cảm xúc của một người gắn bó bền chặt với điệu hò như ông ra sao?

- NSƯT Nguyễn Thanh Hồng: Trái tim tôi như vỡ òa, xúc động đến nghẹn lời. Đây không chỉ là niềm tự hào riêng của bản thân hay các thành viên CLB Dân ca Sông Hiền, mà còn là ước mơ cháy bỏng bao đời nay của người dân Quảng Trị. Một loại hình văn hóa dân gian mộc mạc, được chắt chiu từ mồ hôi lao động và máu xương của bao thế hệ cha ông trên những vùng quê nhỏ bé, nay đã được Đảng và Nhà nước vinh danh ở tầm vóc quốc gia. Khoảnh khắc ấy giúp chúng tôi nhận ra mọi vất vả, trăn trở suốt bao năm đi sưu tầm, gìn giữ của mình đều trở nên xứng đáng.

• P.V: Sau niềm vui lớn lao ấy, đâu là nỗi trăn trở thường trực nhất của những người “giữ lửa” như ông hiện nay?

- NSƯT Nguyễn Thanh Hồng: Nỗi lo lớn nhất của chúng tôi là sự đứt gãy thế hệ. Nhiều nghệ nhân nắm giữ vốn cổ đều đã tuổi cao sức yếu. Trong khi đó, lớp trẻ ngày nay đứng giữa quá nhiều sự lựa chọn “món ăn” tinh thần. Chúng tôi biết: Danh hiệu chỉ là sự khởi đầu. Di sản chỉ thực sự sống khi nó được cất lên từ chính hơi thở của cộng đồng, khi người trẻ hiểu được cái hay của lời ca, biết cách xô, cách đối đáp và có không gian để thực hành thường xuyên.

• P.V: Trong chặng đường sắp tới, CLB Dân ca Sông Hiền đã có những dự định cụ thể nào để đưa hò giã gạo bước ra từ miền ký ức và bén rễ sâu hơn vào đời sống?

- NSƯT Nguyễn Thanh Hồng: Chúng tôi sẽ tiếp tục mở rộng việc sưu tầm, tư liệu hóa các làn điệu cổ kết hợp với sáng tác những tổ khúc mới giàu sức sống. Bên cạnh việc dàn dựng các chương trình biểu diễn phục vụ Nhân dân và du khách, CLB mong muốn phối hợp chặt chẽ hơn nữa với ngành văn hóa, ngành giáo dục và chính quyền địa phương để mở các lớp tập huấn, đưa hò giã gạo đi sâu vào từng thôn xóm và các trường học. Khi các em học sinh biết hát, biết yêu điệu hò của ông cha mình, đó mới là lúc di sản có được sức sống trường tồn nhất.

• P.V: Xin cảm ơn ông!

Quang Hiệp (thực hiện)

 

 

tin liên quan

'Cách thiết thực nhất để gìn giữ di sản là lan tỏa những giá trị truyền thống đến cộng đồng'
'Cách thiết thực nhất để gìn giữ di sản là lan tỏa những giá trị truyền thống đến cộng đồng'
QTO - Những năm gần đây, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm. Đáng mừng là bên cạnh sự cống hiến bền bỉ của các nghệ nhân cao tuổi, ngày càng có nhiều người trẻ năng động, nhiệt huyết chủ động tham gia, góp sức gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Một trong những gương mặt tiêu biểu là anh Hoàng Việt Anh (25 tuổi), ở xã Minh Hóa, hiện là chiến sĩ thuộc lực lượng Cảnh sát Phòng cháy, chữa cháy và Cứu nạn, cứu hộ, Công an tỉnh.
Nét đẹp văn hóa truyền thống
Nét đẹp văn hóa truyền thống
QTO - Cùng với nhiệm vụ phát triển kinh tế-xã hội, cấp ủy, chính quyền xã Tân Lập đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Qua đó, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, nâng cao đời sống tinh thần cho Nhân dân, vừa tạo động lực thúc đẩy du lịch cộng đồng phát triển.
Đánh thức bản sắc truyền thống trong nhịp sống đương đại
Đánh thức bản sắc truyền thống trong nhịp sống đương đại
QTO - Tuần Văn hóa-Du lịch Quảng Trị kỳ I năm 2026 dự kiến diễn ra từ ngày 24-30/11 với chủ đề “Rực rỡ miền kỳ quan - Linh thiêng vùng đất lửa” với nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, du lịch và trải nghiệm đặc sắc đang đến gần. Điểm nhấn của tuần lễ là Chương trình nghệ thuật khai mạc diễn ra tại Quảng trường Hồ Chí Minh (phường Đồng Hới), kết nối trực tiếp với điểm cầu phường Nam Đông Hà, nơi diễn ra chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật sôi động được tổ chức theo không gian mở, kêt hợp giữa truyền thống và hiện đại.