QTO - Hơn 1 tháng sau ngày ông Dương Văn Liên mang chiếc máy ghi âm đến làng Quảng Cư để ghi lại giọng hò của cụ Trương Xăng, người nghệ nhân có giọng hò đẹp ấy đã qua đời. Bản ghi âm từ đó trở thành một tư liệu quý. Giọng hò được giữ lại, trong khi người cất lên câu hát đã không còn. Có lẽ, chính những khoảnh khắc như thế khiến ông Liên càng hiểu rằng, với văn hóa dân gian, có những thứ nếu không kịp lưu giữ hôm nay thì ngày mai có thể chỉ còn trong ký ức.

Ông Dương Văn Liên (SN 1964),  ở xã Mai Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình cũ (nay là xã Trường Phú), nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa thông tin (VHTT) huyện Lệ Thủy cũ. Thuở trẻ, ông theo học chuyên ngành hội họa nhưng những câu hò, điệu hát của quê hương đã đưa ông rẽ sang một hướng khác.

Tình yêu ấy đưa ông đến với công tác văn hóa, rồi gắn bó với công việc sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian. Ông làm thơ, sáng tác âm nhạc, chụp ảnh, chơi nhiều loại nhạc cụ, đặc biệt là các nhạc cụ dân tộc. Nhưng giữa nhiều mạch sáng tạo ấy, hò khoan Lệ Thủy dường như vẫn là dòng chảy sâu đậm nhất.

Ông Dương Văn Liên truyền dạy hò khoan cho thế hệ trẻ cùng các nghệ nhân - Ảnh: T.S

Trong những năm 2008-2011, ông nhiều lần về vùng biển của huyện Lệ Thủy cũ để tìm lại các điệu hò khơi, hò nậu xăm. Có những mái hò gần như không còn người hát. Ông phải tìm đến những người cao tuổi nhất trong làng để ghi lại lời, học lại cách hát, rồi cùng các nghệ nhân khôi phục và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Ông cũng sưu tầm, hệ thống hóa tư liệu, ghi âm, làm băng đĩa và lập trang web để giới thiệu hò khoan Lệ Thủy. Đó là công việc đòi hỏi sự bền bỉ, bởi hò khoan vốn chủ yếu được lưu truyền bằng phương thức truyền khẩu.

Những câu hát truyền từ người này sang người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác, hòa vào nhịp lao động và sinh hoạt thường ngày. Di sản ấy không có sẵn những trang sách ghi chép đầy đủ để người sau dễ dàng tìm đọc. Khi một nghệ nhân qua đời, những câu hát chưa kịp trao truyền cũng có thể theo đó mà thất lạc.

Cùng với các nghệ nhân khác, ông Liên nhiều lần đưa hò khoan Lệ Thủy đi giao lưu, quảng bá ở các địa phương trong cả nước. Đó là cách để di sản có thể bước ra khỏi không gian quen thuộc và “gặp gỡ” công chúng. Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vĩ từng nhìn nhận, việc đưa các nghệ nhân hò khoan đi biểu diễn, quảng bá là một cách để chính những người thực hành di sản thêm tự tin giữ gìn vốn quý của mình; đồng thời, giúp cộng đồng rộng lớn hơn hiểu và trân trọng nó.

Năm 2017, hò khoan Lệ Thủy được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ông Dương Văn Liên là một trong những người dành nhiều tâm sức sưu tầm, bảo tồn, quảng bá và hoàn thiện tư liệu về loại hình dân ca này. Viện Âm nhạc cũng ghi nhận những đóng góp của ông cùng các nghệ nhân, nhà nghiên cứu khác trong quá trình gìn giữ và phát huy hò khoan Lệ Thủy.

Trong một cuộc trò chuyện về hò khoan, ông từng thẳng thắn chỉ ra những khó khăn của công tác bảo tồn, như: Cơ chế chưa thật rõ, nguồn lực còn hạn chế, hoạt động bảo tồn vẫn phụ thuộc nhiều vào nghệ nhân và các câu lạc bộ. Ông mong muốn có những không gian dành cho hò khoan, nơi vừa nghiên cứu, lưu giữ, thực hành, biểu diễn, vừa tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp cận di sản.

Ở tuổi mà nhiều người có thể chọn cho mình một khoảng lặng sau những năm tháng công tác, ông Dương Văn Liên vẫn tìm đến những buổi sinh hoạt dân ca, vẫn quan tâm đến từng câu hát, từng làn điệu. Bởi với ông, đó không đơn thuần là công việc, mà còn là một phần cuộc đời, một phần quê hương.

Sông Kiến Giang (Lệ Thủy) mùa lễ hội - Ảnh: T.S

Nhà nghiên cứu Đặng Thị Kim Liên, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tỉnh chia sẻ: Bảo tồn văn hóa dân gian không thể chỉ dừng lại ở việc ghi chép, lưu trữ, mà quan trọng hơn là làm sao để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống, được các thế hệ kế tiếp hiểu, yêu và thực hành. Sự bền bỉ của ông Dương Văn Liên là một đóng góp đáng trân trọng đối với việc gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của quê hương.

Dòng Kiến Giang vẫn miệt mài chảy qua những làng quê Lệ Thủy. Những thế hệ nghệ nhân già đi, những người trẻ trưởng thành. Có những câu hò đã được lưu lại trên băng, đĩa, trên những trang tư liệu; có những câu hò tiếp tục được truyền dạy trong trường học, câu lạc bộ. Nhờ đó, hò khoan vẫn tìm được đường đi qua thời gian.

Trong dòng chảy ấy, những người như ông Dương Văn Liên có thể không phải là những người đứng ở vị trí dễ nhìn thấy nhất. Nhưng họ là những người kiên trì cúi xuống nhặt lại từng mảnh ký ức, nâng niu từng câu hát, tìm đến những nghệ nhân đã già để nghe lại những điều tưởng như đã thất truyền. Và khi một câu hò được truyền từ một người già sang đứa trẻ, từ một làng quê này đến vùng đất khác, thì không chỉ một làn điệu được tiếp nối mà cả một miền thương nhớ cũng được trao truyền.   

Thanh Sơn