QTO - Cha tôi, nguyên Chủ tịch Quốc hội và nguyên Chủ tịch Đoàn chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Lê Quang Đạo, rất chăm tập thể dục. Suốt cuộc đời, ông đã tập nhiều loại thể thao và thể dục dưỡng sinh. Trong những năm cuối, ông đều đặn tập Thái cực trường sinh đạo.

Ở nhà, lũ trẻ chúng tôi hay để ý nhìn ông nội và bà nội tập luyện buổi sáng. Nhìn ông nội tập thấy ngay mấy động tác võ: Co tay, co chân, huých cùi chỏ. Nhưng bà nội tập gì lạ thế. Bà chỉ đứng yên rồi hai tay vung vẩy trước sau. Các cháu cười suốt, chọc quê bà. Đến khi lớn lên, chúng tôi mới biết đó là “Dịch cân kinh”, còn gọi đơn giản là “Vẩy tay”, bài tập nổi tiếng từ ngàn xưa. Hóa ra, các cháu mới bị quê.

Cha tôi chăm tập luyện, chủ yếu là đi bơi; khi không đi bơi thì đi bộ, đi bơi thuyền ở Hồ Tây. Thời học đại học, tôi hay đi bộ, đi bơi thuyền cùng cha. Mỗi lần như vậy, cha nói với tôi rất nhiều điều bổ ích: Từ Cổ học tinh hoa, Trương Chi của Văn Cao… đến những chuyện chính trị thời sự trong nước và quốc tế.

Từ đầu những năm 90, tôi thấy cha tập một môn giông giống Thái cực quyền. Ông cho biết đó là Thái cực trường sinh đạo. Câu chuyện về môn tập này bắt đầu từ lúc ông nằm viện.

Võ sư Song Tùng (áo xám) ở giữa, ông bà Lê Quang Đạo ở hai bên, đang đồng diễn Thái cực trường sinh đạo - Ảnh: N.Q.T

Năm 1968, cha tôi làm Chính ủy chiến dịch Đường 9-Khe Sanh. Một đêm, khu vực Bộ Tư lệnh bị trúng bom B52, đá lớn rơi xuống, làm bị thương hai cán bộ bảo vệ đang nằm đè lên che cho cha tôi. Khi Mỹ rút quân khỏi Khe Sanh, cha ra Bắc.

Nhưng chỉ hơn 10 ngày sau, ông lại quay vào chiến trường với nhiệm vụ Chính ủy Bộ Tư lệnh 500, đơn vị mới thành lập để tháo ách tắc vận chuyển từ Nghệ An đến Vĩnh Linh. Bảy tháng liền, ông làm việc dưới bom đạn khốc liệt, sinh hoạt rất kham khổ. Trong một lần lội suối xuống đơn vị, bệnh tim đã quật ngã ông. Tháng 5/1969, cha tôi được cấp cứu đưa về nằm bệnh viện ở Hà Nội.

Bác Song Tùng đến thăm. Hai người đã quen nhau từ năm 1954, khi bác là Chính ủy Tình nguyện quân Việt Nam ở Campuchia, về nước và lên Tổng hành dinh báo cáo. Bác kể rằng hôm đó, một vị tướng người thấp mập ánh mắt hiền từ, nụ cười đôn hậu, như người lính cùng chiến hào, đã đón, ôm chặt bác. Đó là cha tôi. Trong thập kỷ sáu mươi, họ thường làm việc với nhau. Năm đó, khi cha tôi nằm viện, hai người thật sự thân thiết.

Bác Song Tùng giới thiệu bài tập Thái cực trường sinh đạo. Cha tôi chăm chú theo dõi, hăng hái tập theo. Ông nói: “Mình thực hiện lời Bác Hồ dạy ‘Ngày nào cũng tập’ và đã tập đủ thứ. Nhưng bài này xem ra thích hợp với mình.” Biết bác đang viết bài tập thành sách, ông động viên bác. Sau này chính ông chủ động viết lời giới thiệu cho cuốn Thái cực trường sinh đạo, xuất bản lần đầu năm 1994.

Vậy môn tập này là gì? Nó là bài tập bí truyền trong gia tộc của dòng họ Nguyễn Cảnh ở Nam Đàn, Nghệ An, có gốc từ võ học và y học cổ truyền. Năm 1954, bác Nguyễn Song Tùng về thăm quê, người đau ốm vì sốt rét kinh niên, vôi hóa cột sống, viêm gan.

Người cậu, cụ Hoàng Đình Thực, một túc nho tinh thông y võ, đã truyền cho bác bài tập này. Kiên trì tập luyện, bệnh tật lui dần, bác sống khỏe mạnh đến tám mươi tuổi. Năm 1991, bác cải tiến, hệ thống hóa thành một môn dưỡng sinh hoàn chỉnh, đặt tên là Thái cực trường sinh đạo, và đưa bài tập ra với đại chúng. Từ đó, ông được gọi là võ sư, người sáng lập môn tập này.

Trong khi Thái cực quyền là môn võ nội gia, có đối kháng, có phát lực. Còn Thái cực trường sinh đạo thuần túy là dưỡng sinh. “Thái cực” mang nghĩa triết học phương Đông, chỉ sự hòa hợp của Âm và Dương; “trường sinh” là sống lâu, sống khỏe.

Cốt lõi của môn tập là phần Luyện Hình, gồm một bài đi quyền duy nhất với 128 động tác liên hoàn, chậm rãi như mây trôi nước chảy. Những thế đi ban đầu nhỏ và nhẹ, rồi rộng dần ra, nên thân thể tự ấm lên mà không cần khởi động riêng. Con số 128 ứng với 64 quẻ Kinh Dịch nhân đôi. Bên cạnh bài 128 động tác còn có hai phần bổ sung: Quán tưởng, là ngồi tĩnh để tâm lặng như nước; Hoàn thành bài tập, là xoa tay, xoa mặt, vuốt dọc kinh lạc, thu khí để đưa cơ thể trở về nhịp sống thường ngày.

Trong những buổi đi bộ hay bơi thuyền trên Hồ Tây, có lần tôi hỏi cha rằng bài tập chậm như thế có bổ ích ở điểm nào. Ông giảng giải từ tốn:

- Nếu ngồi yên rồi bảo đầu óc tập trung vào hơi thở, là việc khó lắm. Người ta gọi đó là tâm viên ý mã - tâm nhảy như khỉ, ý chạy như ngựa. Vì thế người xưa mới mượn động tác, dùng Hình để giữ Ý.

Nghĩa là mắt dõi theo bàn tay, tâm theo bước chân, Ý bị buộc vào động tác nên không còn chạy lung tung. Khi Ý đã định thì điều được Khí: Hơi thở tự sâu, tự đều, không cần gồng mình. Khí đã chạy thì Huyết sẽ hành: Máu đi tới tận đầu ngón tay.

Hình giữ Ý, Ý điều Khí, Khí dẫn Huyết. Tôi nghe vậy mà chưa thấm. Nhiều năm sau mới hiểu ông đã nói rất gọn mà rất sâu: Thân thì động, tâm thì tĩnh, “động trung cầu tĩnh”. Đó là một môn thiền dành cho những người khó ngồi yên để tập.

Bác Song Tùng có cái tài gắn bài tập với nhạc “Thiên Thai” của Văn Cao, độ dài hơn mười một phút. 128 động tác khớp với từng nốt nhạc, từng lời ca. Nhờ vậy, người tập không phải căng đầu nhớ đòn thế, Ý sẽ tự nương theo giai điệu, rồi kéo Khí chu chuyển nhịp nhàng.

Cha mẹ tôi rất hứng khởi khi biết nhạc điệu điều khiển bài tập là bài hát của Văn Cao, người bạn cũ của cha, người đã viết “Tiến về Hà Nội” theo lời đặt hàng “vừa hùng tráng vừa trữ tình” của cha năm 1948.

Tình bạn giữa vợ chồng bác Song Tùng với cha mẹ tôi gắn bó như anh em, thường xuyên gặp nhau, cùng nhau luyện tập. Đầu năm 1993 bác bắt đầu hướng dẫn bài tập cho một nhóm cán bộ về hưu ở công viên Lênin. Cha tôi nói: “Tôi và nhà tôi sẽ ra sân tập với anh em cho vui.” Bác can: “Anh tập tốt rồi, ở nhà tập cũng được. Ra sân mất nhiều thời gian.” Cha tôi cười đôn hậu: “Có như vậy mới hòa mình với bà con.”

Trong số hàng vạn người tập, hiếm có người giữ trọng trách quốc gia ra sân hằng ngày, nhưng cha tôi không bỏ buổi nào. Giữa đoàn người cao tuổi cùng đi tập, ông đối xử bình đẳng, vui vẻ, chan hòa, khiến ai cũng vừa ngạc nhiên vừa khâm phục. Chính ông đứng ra thương lượng với Bảo tàng Quân đội để mọi người được vào tập trong sân bảo tàng.

Ngày 27/9/1993, lần đầu tiên bài tập Thái cực trường sinh đạo đăng ký đồng diễn tại nhà thi đấu Trịnh Hoài Đức. Bác Song Tùng mời cha mẹ tôi đến dự lễ. Không ngờ cha kiên quyết muốn cùng mẹ tôi đứng vào hàng đồng diễn. Chưa bao giờ có một vị lãnh đạo cao như vậy tham gia đồng diễn ở đây. Ông nói: “Bác Hồ dạy: "Vừa là người lãnh đạo vừa là đầy tớ của Nhân dân." Đồng diễn cho bà con xem mới thể hiện thực sự lời Bác dạy.” Hôm ấy, không chỉ khán giả, cả ông Hoàng Vĩnh Giang, Giám đốc Sở Thể dục-Thể thao Hà Nội, người chủ trì buổi trình diễn, cũng hết sức ngạc nhiên.

Từ đó, mỗi lần đồng diễn bên tượng đài Lênin trong dịp lễ lớn, nếu không bận chủ trì họp, cha mẹ tôi đều có mặt giữa hàng người tập.

Mẹ tôi xưa nay vốn không phải người chăm tập thể dục. Nhưng nhìn cha tập đều đặn mỗi ngày, bà tập theo, rồi cũng kiên trì như ông. Về sau, bà còn hướng dẫn cho bạn bè quen biết cùng tập.

Tôi thường nghĩ đến hình ảnh ấy. Người từng ở nơi bom B52 dội xuống, từng ngã quỵ vì bệnh tim bên một dòng suối, giờ đứng chung trong hàng người cao tuổi, đôi tay đưa chầm chậm như mây trôi theo nhạc Thiên Thai. Từ chiếc giường bệnh viện năm 1969 đến năm ông đi xa là ba mươi năm. Với cha, đó không chỉ là bài tập dưỡng sinh, mà còn là con đường dung dị để sống hòa mình cùng Nhân dân, như người học trò mà Bác Hồ đã dạy dỗ, rèn luyện.

Ông tập Thái cực trường sinh đạo đến những ngày cuối.

TS. Nguyễn Quang Thắng