QTO - Tính sơ bộ thì cũng đã có hàng vạn bài báo, hàng nghìn cuốn sách và hàng trăm bộ phim… khai thác đề tài về vĩ tuyến 17. Tưởng như mọi điều đã quá rõ ràng, các thông tin đã được khai thác đến cạn nguồn, nhưng vẫn còn đó những câu chuyện, tình tiết bổ ích, thú vị... mà chưa được nhiều người biết đến.

Trong nhiều tài liệu về cuộc kháng chiến chống Pháp 9 năm của Việt Nam, không thể không nhắc đến cuốn sách nghiên cứu “Trung Quốc với việc giải quyết cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất” của tiến sĩ sử học người Pháp François Joyaux, Nhà xuất bản Thông tin lý luận, Hà Nội, 1981. Cuốn sách đề cập rất nhiều vấn đề, trong đó có việc đàm phán căng thẳng về việc chọn vĩ tuyến làm ranh giới tạm thời ở đâu.

Trong quá trình đàm phán, các bên từng đưa ra ý kiến chọn vĩ tuyến 16 hoặc 18. Cuối cùng, sau nhiều tranh cãi căng thẳng, vĩ tuyến 17 ở khu vực Vĩnh Linh đã được lựa chọn. Cũng cần nói thêm rằng phía Mỹ và kể cả đồng minh Pháp muốn chọn vĩ tuyến 17 làm ranh giới tạm thời vì phía Nam có Đường 9, một huyết mạch giao thông chiến lược rất quan trọng, không chỉ đối với Đông Dương mà còn với cả vùng Đông Nam Á.

Cụm tượng đài “Khát vọng thống nhất”, nằm ở bờ nam sông Bến Hải - Ảnh: M.T

Người Việt viết về cuộc chiến tranh của mình là điều dễ hiểu, nhưng người nước ngoài viết về Việt Nam, dù không phải là cá biệt, vẫn có điều gì đó khác biệt, thậm chí đặc biệt và đáng chú ý qua lăng kính của họ. Đó là trường hợp cuốn tiểu thuyết “Phía Nam sông Bến Hải”, Nhà xuất bản Văn nghệ, năm 1986, dài hơn 400 trang, của tác giả Mikhail Đômôgatxkikh, vốn là phóng viên hãng thông tấn TASS của Liên Xô, thường trú tại Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ. Từ quan sát và trải nghiệm của chính mình ở vĩ tuyến 17, bên cạnh những bài báo thời sự, ông đã sáng tác nên tác phẩm này-một bản anh hùng ca về mảnh đất và con người Quảng Trị. 

Gần 40 năm sau, vào năm 2025, một cựu binh cũng là nhà báo, nhà thơ Nguyễn Văn Á, lại cho ra đời tập truyện ký cùng tên “Phía Nam sông Bến Hải”, kể về cuộc chiến đấu anh dũng với những hy sinh oanh liệt năm 1972 ở Thành Cổ Quảng Trị và Đường 9. Một sự trùng hợp thú vị.

Có lẽ không nhiều người biết rằng, trong kháng chiến chống Mỹ, đã có những đạo diễn nước ngoài tìm cách đến với Việt Nam, thậm chí vào tận tuyến lửa Vĩnh Linh để ghi lại cuộc chiến tranh nhân dân bằng những thước phim tài liệu, như một cách ủng hộ cuộc chiến chính nghĩa của nước ta bằng điện ảnh. Điển hình là đạo diễn nổi tiếng người Pháp gốc Bỉ Joris Ivens (1898-1989), một người bạn thân của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm 1967, ông đã cùng vợ vào Vĩnh Linh giữa mưa bom bão đạn. Sau hai tháng vượt qua nhiều lần đối mặt với sinh tử, ông đã hoàn thành bộ phim tài liệu: “Vĩ tuyến 17-Cuộc chiến tranh nhân dân”.

Tác phẩm được công chiếu rộng rãi ở nước ngoài, gây được tiếng vang trên trường quốc tế. Có một chi tiết rất cảm động, để có kinh phí làm phim, hai vợ chồng đạo diễn đã bán ngôi nhà của mình ở Pháp, một nghĩa cử hiếm có. Đó là những tấm lòng vì Việt Nam, hướng về Việt Nam của bạn bè quốc tế trong những năm tháng đất nước ta gặp muôn vàn gian nguy, thử thách.

Cụm loa phóng thanh của Đài Truyền thanh Vĩnh Linh-vũ khí đấu tranh trên mặt trận tư tưởng trong những năm đất nước chia cắt 2 miền - nay được trưng bày bên bờ bắc sông Bến Hải - Ảnh: P.X.D

Ngày nay, việc tổ chức lễ hội thống nhất non sông ở Quảng Trị đã trở nên quen thuộc, đến hẹn lại lên. Nhưng vào mùa xuân năm 2000, thời điểm nhà văn Xuân Đức còn sống và giữ cương vị Giám đốc Sở Văn hóa, thì mọi việc không hề đơn giản, đúng là "vạn sự khởi đầu nan". Nếu chỉ tổ chức trong phạm vi địa phương, có lẽ không có gì đáng băn khoăn. Nhưng ông Xuân Đức mong muốn quảng bá rộng rãi hình ảnh Quảng Trị thông qua truyền hình trực tiếp trên sóng Đài Truyền hình Việt Nam. Như vậy, câu chuyện đã ở một tầm vóc khác và đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết.

Thời điểm đó, không thể truyền hình trực tiếp vào đúng ngày 30/4. Sau một đêm suy nghĩ, ông đã đề xuất phương án tổ chức vào sau đó 1 ngày, là Ngày Quốc tế Lao động 1/5. Theo ông lý giải, phải thống nhất xong mới đoàn tụ, cũng là dịp chào mừng ngày lễ lớn của nhân dân lao động. Ý tưởng này được tỉnh nhất trí thông qua và báo cáo Trung ương. Thật đáng mừng khi Ban Bí thư Trung ương đã đồng ý và cử cán bộ vào dự. Đó là lần đầu tiên tỉnh Quảng Trị tổ chức thành công lễ hội thống nhất non sông ở cầu Hiền Lương, một tâm điểm chú ý khi nói về vĩ tuyến 17.

Và nay đã có thông tin chính thức về việc sẽ xây dựng bảo tàng “Ký ức chiến tranh và khát vọng hòa bình” ngay tại vĩ tuyến 17. Hy vọng rằng nơi đây sẽ có thêm một biểu tượng, một nhịp cầu hữu nghị, để Quảng Trị-Việt Nam mở rộng vòng tay đón nhận tình cảm nồng ấm, thân thương của đồng bào, dù ở gần hay xa, kết nối bạn bè năm châu, góp phần làm cho đất nước ngày càng phát triển, giàu mạnh và đáng sống.

Phạm Xuân Dũng