QTO - Trong những năm qua, công tác bảo tồn, phát huy các giá trị của di sản văn hóa phi vật thể (VHPVT) luôn được các cấp, ngành, địa phương trong tỉnh đặc biệt chú trọng, coi đây là “mạch nguồn” cốt lõi nuôi dưỡng bản sắc địa phương. Điểm sáng trong hoạt động này là mô hình sinh hoạt văn hóa tại cơ sở, đặc biệt là các câu lạc bộ (CLB) văn hóa, văn nghệ dân gian. Đây chính là lực lượng nòng cốt, góp phần bảo tồn, lan tỏa những giá trị văn hóa đặc trưng của quê hương.

Nguồn lực cho phát triển

Quảng Trị là vùng đất hội tụ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc. Toàn tỉnh có 2 di sản VHPVT (gồm hát ca trù của người Việt và nghệ thuật bài chòi Trung bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản VHPVT đại diện của nhân loại.

Ngoài ra, tỉnh còn có 18 di sản VHPVT được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH-TT-DL) đưa vào Danh mục Di sản VHPVT quốc gia (gồm 11 lễ hội truyền thống và 7 loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian) cùng nhiều lễ hội và làn điệu dân ca đặc sắc.

Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, ngành VH-TT-DL đã phối hợp với các địa phương triển khai nhiều chương trình, hoạt động thiết thực, trong đó nổi bật là Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch”. Các giá trị của di sản còn được lồng ghép, giới thiệu thông qua những hoạt động văn hóa, du lịch như: Tuần Văn hóa - Du lịch Đồng Hới, lễ hội Rằm tháng ba Minh Hóa, các lễ hội đua, bơi thuyền truyền thống…, góp phần quảng bá hình ảnh và lan tỏa nét đẹp văn hóa địa phương.

Việc tổ chức những sân chơi nghệ thuật tạo cơ hội cho các câu lạc bộ thể hiện bản sắc văn hóa quê hương - Ảnh: Nh.V

Giữ hồn dân ca ở cơ sở

Trong hành trình bảo tồn di sản VHPVT, các câu lạc bộ (CLB) văn hóa, văn nghệ dân gian đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Một trong những mô hình tiêu biểu là CLB dân ca Cảnh Dương (xã Hòa Trạch). Đây không chỉ là nơi giao lưu, sinh hoạt của những người yêu dân ca, mà còn là “cái nôi” truyền dạy các làn điệu truyền thống cho thế hệ trẻ. Những câu hát ru, hò chèo cạn vốn gắn liền với đời sống của cư dân làng biển được các thành viên trong CLB sưu tầm, gìn giữ, sáng tác lời mới cho phù hợp với đời sống hiện đại, giúp lan tỏa giá trị của di sản trong cộng đồng.

Nghệ nhân ưu tú Lê Thành Lộc, Chủ nhiệm CLB dân ca Cảnh Dương bày tỏ: Dù đã rất nỗ lực trong việc tự túc kinh phí và huy động nguồn lực xã hội hóa, CLB vẫn đối mặt với rào cản lớn là thiếu hụt nguồn lực tài chính để đầu tư trang phục, đạo cụ và tổ chức các hoạt động có quy mô. Chúng tôi mong muốn có được sự quan tâm hỗ trợ thiết thực từ các cấp chính quyền nhằm tạo điều kiện để CLB đẩy mạnh các hoạt động bảo tồn di sản.

Trên hành trình gìn giữ “hồn cốt” quê hương, không thể không nhắc đến những đóng góp tích cực của CLB “Yêu câu hò xứ Lệ” (xã Lệ Thủy), nơi quy tụ nhiều nghệ nhân tiêu biểu.

Nghệ nhân ưu tú Đặng Thị Hồng Hới, Chủ nhiệm CLB cho hay: CLB hiện có đầy đủ trang phục, đạo cụ, nhạc cụ để phục vụ biểu diễn. Nguồn kinh phí hoạt động của CLB chủ yếu dựa vào sự tài trợ của địa phương, doanh nghiệp, các đơn vị hợp đồng biểu diễn. Tuy nhiên, khi thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, việc huy động nguồn lực xã hội hóa gặp rất nhiều khó khăn do ngân sách cấp xã hạn hẹp, khiến quy mô tổ chức các sự kiện văn hóa bị thu hẹp đáng kể.

Điều này không chỉ làm giảm cơ hội tham gia những sân chơi nghệ thuật của các CLB mà việc vận động nguồn lực từ cộng đồng cũng hết sức nan giải. Để tiết kiệm chi phí, mỗi thành viên trong CLB đều phát huy tinh thần trách nhiệm, tự sáng tác lời mới, tự quay video, chụp ảnh và tận dụng mạng xã hội để quảng bá hò khoan. Sự đam mê và trách nhiệm đối với di sản ông cha đã giúp CLB vượt lên khó khăn nhằm bảo tồn, gìn giữ để những làn điệu dân ca sống mãi với thời gian.

Các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân gian là lực lượng nòng cốt trong bảo tồn, lan tỏa những giá trị văn hóa - Ảnh: Nh. V

Sự lan tỏa của các giá trị truyền thống còn được thể hiện rõ nét trong môi trường học đường qua mô hình các CLB văn nghệ dân gian. Điển hình là CLB sinh hoạt văn hóa dân gian Trường phổ thông Dân tộc nội trú THPT Quảng Trị, CLB Văn hóa các dân tộc Trường phổ thông Dân tộc nội trú THPT Nam Quảng Trị... Tại đây, học sinh không chỉ được tìm hiểu mà còn thể hiện thuần thục các loại hình di sản như dân ca Minh Hóa, dân ca Bru-Vân Kiều, nghệ thuật đánh cồng chiêng, trình diễn lễ hội đập trống của người Ma Coong, đóng góp tích cực vào việc giữ gìn, lan tỏa các giá trị truyền thống.

Ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở VH-TT-DL cho biết: Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, công tác bảo tồn, phát huy di sản VHPVT trên địa bàn tỉnh vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn. Sự bùng nổ của các loại hình giải trí hiện đại khiến nhiều người, đặc biệt là giới trẻ ít quan tâm đến nghệ thuật truyền thống, trong khi đó, số nghệ nhân “gạo cội” am hiểu sâu sắc các giá trị di sản đều đã cao tuổi, nguy cơ mai một tri thức dân gian ngày càng hiện hữu. Bên cạnh đó, nguồn lực dành cho công tác bảo tồn di sản ở cơ sở còn hạn chế. Nhiều địa phương thiếu kinh phí để tổ chức các hoạt động văn hóa…

Để khắc phục những khó khăn trên, toàn tỉnh đang tập trung triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy di sản. Một trong những nhiệm vụ được chú trọng là thực hiện số hóa dữ liệu di sản, tôn vinh các nghệ nhân, khuyến khích sự tham gia của cộng đồng mà vai trò hạt nhân là CLB văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống nhằm tạo sự kết nối, đưa di sản vào đời sống cộng đồng.

Giữa dòng chảy hối hả của công nghiệp hóa và hiện đại hóa, các làn điệu dân ca, lễ hội truyền thống đóng vai trò như nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại. Từ không gian sinh hoạt bình dị và tâm huyết của những người "giữ lửa" di sản đã giúp các giá trị VHPVT được trao truyền bền bỉ, góp phần gìn giữ mạch nguồn văn hóa đặc sắc của quê hương.

Nhật Văn