QTO - Có những giá trị lặng lẽ tồn tại, không thể đo đếm bằng vật chất, nhưng theo thời gian lại bồi đắp nên chiều sâu của một vùng đất. Ở Quảng Bình cũ, nay là tỉnh Quảng Trị-mảnh đất giàu truyền thống, Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh đang ngày ngày gìn giữ những ký ức ấy qua từng trang tài liệu, từng hồ sơ lưu trữ, góp phần kết nối quá khứ với hiện tại, phục vụ sự phát triển hôm nay.

Lặng thầm gìn giữ ký ức lịch sử

Từ khi tỉnh Quảng Bình được tái lập năm 1989, công tác lưu trữ từng bước được quan tâm, gắn với quá trình hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước. Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh, tiền thân từ bộ phận văn thư lưu trữ thuộc Văn phòng UBND tỉnh, đã nhiều lần được kiện toàn để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ.

Hiện nay, trung tâm là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Sở Nội vụ, thực hiện chức năng quản lý, bảo quản và khai thác tài liệu lưu trữ lịch sử của tỉnh. Trung tâm đang quản lý 114 phông lưu trữ với 66.362 hồ sơ, được bảo quản trên gần 1.900m giá tài liệu, trong tổng diện tích sử dụng gần 1.000m². Những con số này phản ánh quy mô và chiều sâu tư liệu của một vùng đất qua nhiều thời kỳ.

Cán bộ Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Trị sưu tầm các sắc phong thời Nguyễn tại xã Tuyên Hóa - Ảnh: Q.N

Mỗi hồ sơ, mỗi văn bản là một phần ký ức lịch sử, giúp lần theo quá trình hình thành và phát triển của Quảng Bình cũ qua các giai đoạn. Công tác chỉnh lý được xác định là nhiệm vụ nền tảng. Tài liệu tồn đọng tại các cơ quan, đơn vị được thu thập, phân loại, xác định giá trị và đưa vào hệ thống quản lý khoa học. Từ năm 2010 đến nay, trung tâm đã chỉnh lý tài liệu của 48 sở, ban, ngành cấp tỉnh với hơn 4.382m giá, đồng thời thực hiện chỉnh lý dịch vụ cho 163 cơ quan, đơn vị với trên 4.587m giá tài liệu.

Chị Hoàng Thị Quỳnh Lưu, lưu trữ viên cho biết, việc chỉnh lý không chỉ là sắp xếp, phân loại hồ sơ mà còn là quá trình đánh giá tình trạng tài liệu, phục dựng trật tự thông tin. Nhiều tài liệu đã được phục hồi và đưa vào sử dụng, phát huy giá trị.

Ông Phạm Tân Dân, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Trị chia sẻ: “Công tác lưu trữ vẫn còn khó khăn khi một số cơ quan chưa quan tâm đúng mức, tài liệu còn tồn đọng trong khi khối lượng phát sinh ngày càng lớn. Việc ứng dụng công nghệ thông tin chưa đồng bộ cũng ảnh hưởng đến tiến độ nộp lưu, kết nối và chia sẻ dữ liệu”.

Từ thực tế đó cho thấy, công tác lưu trữ không chỉ dừng lại trong phạm vi kho mà cần gắn với yêu cầu đổi mới quản lý. Khi tài liệu được tổ chức khoa học, giá trị của nó mới được khai thác hiệu quả.

Đưa tài liệu vào đời sống bằng chuyển đổi số

Trong bối cảnh chuyển đổi số, trung tâm từng bước ứng dụng công nghệ, trọng tâm là số hóa tài liệu và xây dựng cơ sở dữ liệu. Đến nay, hơn 2,46 triệu trang tài liệu đã được số hóa, cùng với hàng nghìn phim âm bản, ảnh tư liệu; dung lượng dữ liệu đạt trên 2.800GB.

Anh Bùi Quốc Luyến, kỹ sư công nghệ thông tin trực tiếp tham gia công tác số hóa cho biết: “Mỗi tài liệu khi đưa vào hệ thống phải bảo đảm giữ nguyên nội dung và hình thức gốc. Công việc không chỉ dừng lại ở việc quét mà còn bao gồm tổ chức dữ liệu, xây dựng công cụ tra cứu để người dùng tiếp cận nhanh chóng, chính xác”.

Cán bộ Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Trị sưu tầm các sắc phong thời Nguyễn tại phường Đồng Hới - Ảnh: Q.N

Việc số hóa tạo điều kiện để khai thác tài liệu thuận lợi hơn. Trong 5 năm gần đây, trung tâm đã phục vụ gần 1.800 lượt người đến tra cứu, đáp ứng nhu cầu trong nhiều lĩnh vực như đất đai, chính sách người có công, công tác cán bộ và nghiên cứu lịch sử.

Ông Lê Trọng Duận, nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử nhận định: “Nguồn tài liệu lưu trữ tại trung tâm có giá trị đặc biệt, góp phần bảo đảm tính lịch sử và độ chính xác trong nghiên cứu cũng như trong đời sống xã hội”.

Song song với số hóa, trung tâm đẩy mạnh sưu tầm tài liệu quý hiếm. Nhiều tài liệu có giá trị đã được thống kê, trong đó có hơn 3.000 văn bản thuộc phông Châu bản triều Nguyễn liên quan đến Quảng Bình, cùng nhiều sắc phong, gia phả, sách cổ có niên đại hàng trăm năm. Công tác công bố, trưng bày tài liệu được chú trọng, từng bước đưa tài liệu đến gần hơn với công chúng.

Ông Lê Đức Thiết, Trưởng họ Lê làng Lệ Sơn cho biết, dòng họ hiện lưu giữ 19 sắc phong, sắc chỉ được ban cấp qua nhiều thời kỳ, trong đó phần lớn còn có thể đọc và dịch. Tuy nhiên, do điều kiện thời tiết, một số tài liệu đã có dấu hiệu xuống cấp.

“Chúng tôi mong muốn được hỗ trợ để bảo tồn tốt hơn các sắc phong, sắc chỉ của dòng họ”, ông Thiết chia sẻ.

Theo ông Phạm Tân Dân, trong thời gian tới, trung tâm sẽ tăng cường phát huy giá trị tài liệu theo hướng gắn với trưng bày, triển lãm. Không gian lưu trữ sẽ được tổ chức theo hướng mở, tạo điều kiện để người dân và du khách tiếp cận trực tiếp với tư liệu gốc. Khi được đầu tư phù hợp, đây có thể trở thành điểm dừng chân trong các tour du lịch lịch sử của tỉnh Quảng Trị mới, góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch địa phương.

“Trung tâm định hướng xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu chuẩn bị cho việc tích hợp vào Phông lưu trữ Quốc gia Việt Nam, tăng cường kết nối với các cơ quan, đơn vị liên quan để chia sẻ thông tin phục vụ quản lý và nghiên cứu. Việc hình thành các nền tảng tra cứu trực tuyến sẽ giúp người dân tiếp cận tài liệu thuận tiện hơn, từng bước đưa tài liệu lưu trữ trở thành nguồn thông tin thiết thực cho đời sống”, ông Dân cho biết thêm.

Không gian trưng bày tài liệu, lư liệu lịch sử tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Trị - Ảnh: Q.N

Trong dòng chảy phát triển của địa phương, công tác lưu trữ góp phần gìn giữ và kết nối ký ức của một vùng đất. Khi tài liệu được bảo quản, tổ chức và khai thác hiệu quả, những giá trị lịch sử sẽ tiếp tục được lan tỏa trong đời sống.Thời gian tới, cùng với đẩy mạnh số hóa và nâng cao chất lượng phục vụ, Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Quảng Trị sẽ tiếp tục phát huy vai trò của mình, đưa tài liệu lưu trữ trở thành nguồn thông tin thiết thực, phục vụ phát triển kinh tế-xã hội và gìn giữ giá trị lịch sử quê hương.

Quang Ngọc