QTO - Chế Lan Viên là một trong những nhà thơ lẫy lừng bậc nhất của nền thơ hiện đại Việt Nam, người được trao tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật và cũng là cây bút với những trang viết sâu sắc về mùa xuân.

Trong bài tùy bút "Mùa Xuân làm hiệu cho ta" cách đây hơn 40 năm, nhà thơ mở đầu bằng một giọng văn mềm mại, tinh tế giàu chất thơ mà không kém phần trí tuệ: "Khắp nơi trên các miền Tổ quốc, mùa xuân lại về, cái Tết lại về. Chúng ta vùi đầu trong trăm công nghìn việc, có lẽ khi nó đến sát kề thì ta mới biết, nhưng cây cỏ đất trời chờ đợi nó từ lâu. Những hàng cây trước lăng Bác đã từ lâu trút hết lá năm qua, lặng im chờ xuân đến. Lặng im trong các nhánh, từ lâu nhựa đã chuyển dần thành hoa cho kịp dâng Người".

Vẫn là cách viết, cách nghĩ không hề dễ dãi. Nghĩ từ bề rộng, nghĩ tới chiều sâu, lật đi lật lại vấn đề, thể hiện, lập ngôn cũng thường gây ấn tượng khác người, nhiều chỗ độc đáo, nếu không chịu khó đào sâu suy nghĩ, chiêm nghiệm, không có cách viết vừa uyên bác, thông minh, vừa tài hoa, thi vị thì không thể tạo nên phong cách đặc sắc Chế Lan Viên.

Đoạn văn sau cũng khá tiêu biểu cho lối nghĩ, lối viết của ông: "Bây giờ như một sức mạnh không gì ngăn cản nổi, mùa xuân ùa vào mọi ngõ, mọi nhà, mọi tấm lòng khép hay là mở, chờ đợi nó hoặc không chờ đợi nó. Ai mà cưỡng lại mùa xuân? Dù chỉ là một cành hoa không tên trên đỉnh cao Lũng Cú ở điểm cực Bắc, hay là một màu cỏ dại ở mũi Cà Mau chót cùng đều đầy tín hiệu mùa xuân... ở mọi nơi mùa xuân đều không vắng bóng. Vô hình mà có mặt. Vì xuân ư, Tết ư? Đối với chúng ta chả có gì khác ngoài cái cảm xúc lớn lao này: Sự thống nhất, sự đồng cảm thiêng liêng của toàn dân tộc trong ý niệm đầu năm, cả Việt Nam là một...".

Học sinh Trường THPT Chuyên Lê Quý Đôn, phường Nam Đông Hà, tỉnh Quảng Trị tham gia tour du lịch văn học “Tìm hiểu nhà thơ Chế Lan Viên-Từ quê hương đã hóa tâm hồn” do Amazing English Tour tổ chức - Ảnh: nhà trường cung cấp

Rất thơ, rất trữ tình, rất bay bỗng mà lại rất chính trị. Hôm nay đọc lại vẫn thấy những dòng tùy bút mang hơi nóng thời sự. Tâm cảm của mùa xuân và của lòng người dõi theo mỗi sự an nguy của Tổ quốc thiêng liêng. Ngay cả khi vui mừng trước vận hội của đất nước thì vẫn không khỏi nặng lòng thao thức. Đó cũng chính là phẩm giá tốt đẹp của người trí thức. Có những điều không mới, nhiều người đã nghĩ, nhiều người cảm nhận được, nhưng qua ngòi bút nhà thơ ta lại thấy ánh lên một niềm xuân mới, như trong bài "Ý thức trước mùa hoa": "Yêu say mê cái đẹp, nhưng khi cái đẹp quá đẹp, quá nhiều, hình như lòng tôi lại do dự, chần chừ! Mình có quên mình đi chăng, quên công việc trên mỗi chúng ta còn rất nặng? Hoa quá đẹp, quá nhiều phảng phất cho ta cái cảm giác một thứ hạnh phúc gì đến hơi quá sớm với mình?"

Đó chính là ý thức rất cao, ý thức tự giác của công dân, của trí thức, của văn nghệ sĩ trước vận mệnh của đất nước, trước vui buồn của Nhân dân, một ý thức gắn liền với trách nhiệm cá nhân của mỗi con người.

Cũng trong bài tùy bút "Ý thức trước mùa hoa" khi luận bàn về hoa, bỗng dưng tác giả có những liên tưởng khá bất ngờ về một người đồng hương - Tổng Bí thư Lê Duẩn: "Bánh mì và hoa hồng". Tôi nhớ một khẩu hiệu nổi tiếng. Tôi lại nhớ lời của đồng chí Lê Duẩn: “...Người ta cần xem hát, xem hoa. Và xem hát, xem hoa làm cho tình cảm con người trong sáng hơn. Có thể một ngày nào đó người Việt Nam ta không còn ghét nhau nữa được không?". Đồng chí tiếp thêm: "Chúng ta làm thế nào để ngày mai con người Việt Nam trở thành những con người mới có văn hóa, không chỉ là những người chiến đấu kiên cường nhất, mà còn là những người có văn hóa đẹp nhất. Hạnh phúc là gì? Hạnh phúc là thỏa mãn mọi nhu cầu tinh thần và vật chất. Đó là mục đích của chủ nghĩa cộng sản". Những lời ấy làm tôi suy nghĩ ...".

Vậy đó, có những điều thật lớn lao, có những lý tưởng cao đẹp tưởng xa vời nhưng nếu nhìn một cách thật duy vật, thật biện chứng, thật đời thường thì lại rất cụ thể và thiết thực như chân lý. Và chân lý thì thường là giản dị như cách biểu đạt của nhà cách mạng kiệt xuất qua sự đồng cảm của một nhà thơ lớn. Những trí tuệ và trái tim tầm cỡ đã gặp nhau.  Gần nửa thế kỷ vắng mặt  nhà thơ lớn Chế Lan Viên, song nhiều điều ông nghĩ và viết vẫn mang tính thời sự, vẫn trở thành người bạn đồng hành tư tưởng và tình cảm với nhiều người trong cuộc sống hôm nay.

Phạm Xuân Dũng