QTO - Mùa xuân nào với mọi người cũng là thời khắc nhắc để “ôn cố tri tân”. Với tôi, năm 2026 gõ cửa gợi nhớ nhiều kỷ niệm tròn nửa thế kỷ trước, trong đó, có hai cuốn tiểu thuyết đầu tay xuất bản năm 1976 và đều viết về dải đất hẹp-nơi “đụng đầu lịch sử” trong cuộc chiến đấu anh hùng bảo vệ Tổ quốc, thống nhất đất nước. Đó là cuốn “Đường qua làng Hạ” (NXB Thanh Niên) và cuốn “Đường giáp mặt trận” (NXB Lao Động).

Hơn mười năm, kể từ lúc đặt bước chân đầu tiên lên TX. Đồng Hới năm 1963, nhờ bám trụ trận địa cầu đường-không phải qua các chuyến “đi thực tế” nhiều khi như là “cưỡi ngựa xem hoa”, mà với tư cách “người trong cuộc”, một cán bộ kỹ thuật sát cánh cùng công nhân, thanh niên xung phong (TNXP) ở các “điểm nóng”, tôi mới có “vốn liếng” để viết nên hai tác phẩm này. Tình cờ, hai cuốn sách xuất bản cùng lúc, chứ thực ra, “Đường qua làng Hạ” mới là cuốn tiểu thuyết đầu tay của tôi. Do còn thiếu kinh nghiệm, về mặt nghệ thuật, bạn đọc và giới phê bình chú ý nhiều hơn đến tiểu thuyết “Đường giáp mặt trận” nhưng câu chuyện trong “Đường qua làng Hạ” lại thể hiện một vấn đề quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX: Đó là sức mạnh của chiến tranh nhân dân. Vì thế, sau khi đọc bản thảo, nhà văn Tô Hoài bảo tôi: “Với một đề tài thế này, cậu viết chưa thành công thì 30 năm sau cũng phải viết lại”.

Tiểu thuyết “Đường qua làng Hạ” được khởi thảo năm 1968 trong căn nhà-hầm ở Trại Cau, nơi sơ tán của Ty Giao thông vận tải Quảng Bình, khi những cơn gió Lào cuốn tung bụi mù trên khắp các con đường nham nhở hố bom. Sau đó, giữa năm 1969, khi kết thúc “Trường Bồi dưỡng những người viết văn trẻ” khóa 3, tôi được Hội Nhà văn Việt Nam cho ở lại viết tiếp cuốn sách tại Nhà Sáng tác Quảng Bá. Cốt truyện của tiểu thuyết dựa trên một sự kiện có thật - một trận chiến bi tráng tại bờ Nam sông Gianh cũng vào một năm Ngọ (Bính Ngọ - 1966) có mật danh là Chiến dịch “K4”, gây chấn động không chỉ ở Quảng Bình: Đoàn tên lửa SAM đầu tiên đi vào Vĩnh Linh, để chọi với pháo đài bay B52 đang làm chủ vùng trời ở đây.

Hoàng hôn trên sông Gianh - Ảnh: A.T

Chuyện trong tiểu thuyết có lẽ nhiều bạn đã đọc, nhất là sau năm 2012, khi các bạn trẻ ở “Làng Hạ” đưa cuốn sách lên trang web “CaoLaoha.com”. Đã gọi là tiểu thuyết, ắt có phần hư cấu, không giống hoàn toàn như sự thật. Tuy vậy, trang đầu và trang cuối của tác phẩm lại dẫn hai thông tin báo chí quan trọng, góp phần tạo niềm tin vào sự chân thật của tiểu thuyết.

Nhan đề cuốn sách bắt nguồn từ cuộc chiến đấu trên đoạn đường phía Nam phà sông Gianh thuộc xã Hạ Trạch (cũ) và nguyên mẫu nhân vật chính trong tiểu thuyết là anh Lê Hồng Tâm, bạn cùng lớp kỹ thuật giao thông với tôi, quê ở chính ngay “làng Hạ” - một trong cán bộ chỉ huy cuộc chiến ở đây bắt đầu từ đêm 26/8/1966. Lúc đó, đường xuống “Bến phà 2” tại vị trí cầu sông Gianh hiện nay bị bom biến thành ruộng đầy nước, xe phải đi “Bến phà 1”, nhưng đoàn tên lửa SAM dài ngoẵng qua Bến phà 1 bất lợi vì gần biển, lại khó vượt qua đoạn đường gần đèo Lý Hòa đã bị phá nát, nên Bộ Chỉ huy K4 quyết định phải khôi phục đường xuống Bến phà 2…

Khi Chiến dịch K4 diễn ra, tôi đang ở Trường Sơn. Cuối năm 1966, sau một trận sốt rét suýt chết, đường 12A thì vừa có thêm lực lượng công binh trực chiến, tôi được chuyển về đồng bằng cùng lúc với ba đại đội TNXP lập nên công trường “Quyết Thắng” bám trụ tuyến đường sông Gianh - Ba Trại. Lúc này, “dư âm” Chiến dịch “K4” có hàng nghìn người tham gia đang là chuyện “thời sự”, nên tôi liền tìm gặp anh Tâm để nghe anh kể về chiến dịch này.

Tiểu thuyết “Đường qua làng Hạ” chủ yếu lấy bối cảnh là Chiến dịch K4, đồng thời bạn đọc cũng có thể thấy hình ảnh Nhân dân các làng quê như Lý Hòa, Võ Ninh… đã thực hiện khẩu hiệu “Xe chưa qua, nhà không tiếc” như thế nào… Khi viết “Đường qua làng Hạ”, tôi chỉ là con “tép riu” trong làng văn, nhưng Hội Nhà văn Việt Nam trân trọng tác phẩm viết về vùng đất lửa, đã cử 3 nhà văn tên tuổi là Nguyễn Công Hoan, Bùi Huy Phồn, Đoàn Giỏi đến cùng nghe tôi đọc bản thảo tại trụ sở 65 Nguyễn Du Hà Nội, rồi góp ý kiến sửa chữa. Sau đó, nhà văn Tô Hoài lấy bản thảo đọc và tôi đã nghe lời ông tu sửa tác phẩm thêm 2 lần nữa. Tuy vậy, cuốn tiểu thuyết khi in ra, chưa làm các cây đại thụ làng văn cũng như bạn đọc vừa lòng. Biết làm sao được! Tác phẩm văn học nghệ thuật không phải bao giờ cũng được trình diện như ước muốn của người sáng tạo. Nhưng dù sao, với tiểu thuyết “Đường qua làng Hạ”, sự kiện “Chiến dịch K4” cùng hình ảnh những hy sinh to lớn của quân dân miền đất lửa đã được tái hiện và ít ra cũng được bạn đọc “Caolaoha.com” trân trọng lưu giữ, cùng với hàng trăm cuốn sách trong Thư viện quốc gia, thư viện các địa phương của cả nước…

Tiểu thuyết “Đường qua làng Hạ”, của tác giả Nguyễn Khắc Phê - Ảnh: NKP

Đến hôm nay, cả nghìn con người góp phần vào Chiến dịch K4 đều trên tám mươi xuân. Tất cả đều an phận với cuộc sống thầm lặng trên nhiều miền đất nước, trong đó, đông đảo hơn cả là hàng trăm các cụ ông, cụ bà mà bạn có thể gặp trên các ngõ xóm hai xã, trước 1/7/2025 có tên Hạ Trạch và Bắc Trạch. Họ là Nhân dân, những con người làm nên lịch sử nhưng luôn ở góc khuất của lịch sử. Họ an phận vì biết mình còn may mắn hơn những người đã hy sinh.

Còn bạn tôi, anh Lê Hồng Tâm đã vượt qua “cửa tử” trên đoạn đường qua “làng Hạ”, trở thành Giám đốc Sở Giao thông vận tải Quảng Bình (cũ). Nay anh đã ở “cõi khác”. Từ năm 1967, bám trụ đoạn đường Nam sông Gianh - Ba Trại là công trường “Quyết thắng” - trong đó có đại đội TNXP 759 anh hùng. Ở đây, đầu năm 1968, chiến sĩ Trần Đức Hè đã hy sinh và được truy tặng danh hiệu Anh hùng. Ngày 18/1/1968, ba chiến sĩ tiểu đội 6 của Anh hùng Nguyễn Thị Kim Huế đã hy sinh cùng lúc trên đoạn đường lên đèo Ba Trại. Trên Bến phà Gianh, đối đầu với thủy lôi và bom từ trường, không ít thủy thủ đã hy sinh nhưng cũng đã xuất hiện Anh hùng Võ Xuân Khuể… Sau cuộc chiến bi tráng bên bờ Nam sông Gianh 60 năm trước, dải đất hẹp “đụng đầu lịch sử” còn phải chịu đựng biết bao hy sinh, mới được sống trong hòa bình. Bây giờ, sông Gianh cũng như Hiền Lương và Thạch Hãn - những dòng sông từng là vết chia cắt đất nước, đều đã có cầu đẹp nối đôi bờ đông vui xóm làng, phố thị, xe chỉ “vù” chốc lát là đi qua.

Ghi lại một phần sự thật Chiến dịch K4 để các bạn trẻ hôm nay hiểu rõ hơn lịch sử đất nước và cũng là bài học về huy động sức mạnh ý chí của toàn dân trước những thách thức không hề nhỏ trên chặng đường mới…

Nguyễn Khắc Phê