QTO - Tại Liên hoan phim (LHP) quốc tế Locarno (Thụy Sĩ) lần thứ 78, được tổ chức vào hồi tháng 8/2025, bộ phim tài liệu “Tóc, Giấy và Nước” của 2 đạo diễn Trương Minh Quý (Việt Nam) và Nicolas Graux (Bỉ) đã xuất sắc đoạt giải "Báo vàng" danh giá. Đây là bộ phim được quay trong vòng 3 năm tại 2 xã Kim Phú-Kim Điền và do 4 diễn viên người Rục (dân tộc Chứt) tham gia…

Sức hấp dẫn của người Rục

Cho đến bây giờ, khi đã sống định cư ở thung lũng Rục Làn, đã tự tay trồng được lúa nước và dần hòa nhịp với cuộc sống văn minh, thì một số người Rục, nhất là người già, vẫn nhớ rừng da diết, nhất là những hang đá, nơi một thời là ngôi nhà của họ.

Bà Cao Thị Hậu (70 tuổi), hiện sống ở bản Lương Năng, xã Kim Điền, là một trong những người Rục cuối cùng được sinh ra trong hang đá. Lúc Bộ đội Biên phòng cùng chính quyền phát hiện và vận động người Rục rời hang đá, bà Hậu chưa đầy 10 tuổi. Dẫu vậy, với bà, ký ức (và cả thói quen) về cuộc sống "săn bắt hái lượm" với những kỹ năng sinh tồn trong rừng rậm vẫn còn in đậm trong tâm trí.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, cuộc sống dù bao đổi thay, bà Hậu vẫn không nguôi nhớ về bếp lửa không bao giờ tắt trong hang đá, nơi chị em bà quây quần bên nhau chờ bố mẹ trở về sau những buổi luồn rừng, lội suối kiếm thức ăn. Cũng bên bếp lửa ấm áp đó, chị em bà được bố kể những câu chuyện “truyền kỳ” về đồng bào mình. Bố cũng dạy cho chị em bà những kiến thức bản địa và kỹ năng cơ bản của người Rục để sinh tồn giữa thâm u rừng rậm. 

Bà Cao Thị Hậu và đạo diễn Trương Minh Quý tại TP. Doha (Qatar) - Ảnh: NVCC

Theo bà Hậu, dù cuộc sống của người Rục bây giờ đã có nhiều đổi thay, nhưng may mắn, họ vẫn gìn giữ được những phong tục tập quán và bản sắc văn hóa kỳ bí, riêng có. Trong tín ngưỡng tâm linh của mình, người Rục không có tục thờ cúng người chết mà chỉ thờ cúng thần núi, thần rừng. Với họ, con người chết đi cũng về với rừng, với núi, nên họ chỉ cúng ma núi, ma rừng.

Hiện trong cộng đồng người Rục vẫn còn tồn tại hai dạng phép thuật rất kỳ bí mà các tộc người khác không có, đó là: Thuật “thổi thắt”, “thổi mở” và thuật “hấp hơi”. Thuật “thổi thắt” dùng để cho người phụ nữ thôi sinh nở và “thổi mở” để được sinh nở trở lại.

Còn phép “hấp hơi” có sức mạnh thần bí được người Rục dùng để chống lại thú dữ và bảo vệ cộng đồng mình. Ngoài ra, một số người Rục như bà Hậu còn biết sử dụng hàng trăm loài thảo dược trong rừng để làm thuốc chữa bệnh, cứu người.

Trong lao động sản xuất, người Rục bây giờ đã biết cấy lúa nước, trồng rừng, trồng sắn, trỉa ngô và chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà vịt… để lấy lương thực và thực phẩm cho bữa ăn hằng ngày. Tuy nhiên, trong cuộc sống hiện đại, họ vẫn thường xuyên vào rừng đào củ mài, lấy bột nhúc, đặt bẫy săn chuột rừng, hay bắt ốc trên lèn đá, dưới suối để ăn thêm. Những thứ được lấy từ “mẹ rừng” đó, không đơn thuần chỉ là thức ăn, mà còn là bản sắc, là ký ức, để người Rục không quên đi nguồn cội của mình.

Với nhiều điều bí ẩn như thế, nên người Rục được quốc tế xếp vào tốp 1 trong 10 tộc người bí ẩn nhất thế giới. Thời gian qua, họ là đề tài “không vơi cạn” của báo chí. Người Rục cũng bắt đầu hấp dẫn các nhà khoa học, các nhà làm phim đến nghiên cứu, khám phá; trong đó có đạo diễn Trương Minh Quý và các nhà làm phim đến từ TP. Hồ Chí Minh.

“Tốc, Giấy và Nước”

Trương Minh Quý (SN 1990), ở Đắk Lắk, là một trong những đạo diễn trẻ nổi bật và tiêu biểu nhất của dòng điện ảnh độc lập ở Việt Nam hiện nay. Phim của Trương Minh Quý thường xóa nhòa ranh giới giữa phim tài liệu và phim truyện, giữa hiện thực và hư ảo. Nhiều tác phẩm của anh đã gây được tiếng vang và dành được giải thưởng lớn tại các LHP quốc tế danh giá.

Đạo diễn Trương Minh Quý cho biết, chính cuộc sống với nhiều điều “bí ẩn” của người Rục đã hấp dẫn anh và các cộng sự “lăn lộn” 3 năm trời “cùng ăn, cùng ở” với người dân để sản xuất bộ phim tài liệu có tên “Tóc, Giấy và Nước”, có thời lượng 71 phút.

Thung lũng Hóa Sơn (Kim Điền) nơi bà Cao Thị Hậu và cộng đồng người Rục đang sinh sống - Ảnh: P.P

Bộ phim kể về cuộc sống của gia đình bà Cao Thị Hậu, một trong những người Rục cuối cùng được sinh ra trong hang đá. Cùng tham gia với bà Hậu còn có 3 diễn viên người Rục khác là: Cao Thị Hiệu (em gái bà Hậu); Cao Xuân Doanh (con trai bà Hiệu) và Cao Thị Bát (em họ bà Hậu). Tác phẩm là sự chiêm nghiệm về sự thay đổi văn hóa, ký ức và sự kết nối giữa con người với cội nguồn (hang đá) trong bối cảnh hiện đại hóa.

Phim “Tóc, Giấy và Nước” là sự kết hợp tinh tế giữa ngôn ngữ tài liệu và phong cách điện ảnh thơ mộng, mang tính suy tưởng cao. Xuyên suốt bộ phim là những xen cảnh giữa ký ức và hiện tại của bà Cao Thị Hậu, cùng 3 diễn viên người Rục.

“Tóc, Giấy và Nước” đã có buổi công chiếu toàn cầu tại LHP quốc tế Locarno lần thứ 78 vào tháng 8/2025. Tại đây, bộ phim đã đoạt giải "Báo vàng" trong hạng mục Nhà làm phim đương đại và giải đặc biệt Pardo Verde (Một giải thưởng nhằm tôn vinh các bộ phim có đóng góp vào nhận thức về môi trường hoặc mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên).

Bộ phim sau đó tiếp tục được chọn tham gia một số liên hoan phim quốc tế có uy tín trên thế giới và được giới làm phim quốc tế đánh giá cao. Qua “Tóc, Giấy và Nước”, hình ảnh về cuộc sống với nhiều sắc màu bí ẩn của người Rục trong quá khứ và hiện tại, cũng như những cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ ở Phong Nha-Kẻ Bàng đã thu hút được sự đón nhận tích cực của khán giả ở các nơi diễn ra liên hoan.

Mới đây, từ ngày 16-26/11/2025, khi bộ phim được công chiếu tại TP. Doha (Qatar), đạo diễn Trương Minh Quý và đoàn làm phim đã mời “diễn viên” Cao Thị Hậu qua tham gia. Đây là lần đầu tiên bà Hậu, một người Rục sinh ra trong hang đá, được “xuất cảnh” và đến một thành phố nổi tiếng giàu có, xa hoa bậc nhất thế giới. Đây có lẽ là một kỷ niệm khó quên của bà Hậu, nhưng đó cũng là minh chứng sống động nhất trong tiến trình cộng đồng người Rục hòa nhập với thế giới văn minh.

Vậy là, với việc “Tóc, Giấy và Nước” được công chiếu tại các LHP quốc tế uy tín và dành được những giải thưởng danh giá nhất đã góp phần không nhỏ trong việc quảng bá hình ảnh và con người ở khu vực người Rục sinh sống ra với thế giới. Từ trong hang đá giữa núi rừng thâm u, người Rục hôm nay đã vững vàng hòa nhập với cuộc sống văn minh. Chắc chắn rằng họ và cuộc sống còn nhiều điều bí ẩn đó sẽ thu hút ngày càng nhiều khách du lịch quốc tế đến với Quảng Trị.

Phan Phương