QTO - Kể từ khi được “khoác áo di sản”, nghệ thuật bài chòi Trung bộ đã tạo những dấu ấn mạnh mẽ, nhất là trong nỗ lực gìn giữ và phát huy giá trị. Là di sản văn hóa phi vật thể đại diện cho nhân loại, ngay sau sáp nhập, bài chòi có nhiều cơ hội để tiếp tục bảo tồn “dòng chảy” văn hóa bền bỉ, xuyên suốt qua nhiều vùng đất, nhiều thế hệ với những tiếp biến sẽ trở thành thế mạnh sau này. Bởi vậy, mùa Tết Bính Ngọ 2026 sẽ mang những ý nghĩa thật sự đặc biệt, khi di sản nguồn cội về “một nhà” và tiếng hô bài chòi vì thế dường như cũng “vang hơn”, “xa hơn” và “hào sảng hơn”...

Di sản “hòa” di sản

Đến hẹn lại lên, Tết đến xuân về, Câu lạc bộ (CLB) Dân ca Sông Hiền (xã Vĩnh Linh) lại tất bật chuẩn bị cho một mùa lễ hội “bài chòi” trên quê hương. Nói vậy là bởi kể từ khi nghệ thuật bài chòi Trung bộ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể (năm 2017), CLB được quan tâm hỗ trợ về bồi dưỡng, tập huấn nâng cao kỹ năng trình diễn, rồi được tham gia giao lưu chia sẻ, trao đổi kinh nghiệm.

Cứ thế, hằng năm, không chỉ dịp Tết, mà trong các ngày lễ kỷ niệm hay sự kiện lớn, bài chòi cũng có “sân chơi” hiện diện, khẳng định vai trò không thể thay thế trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng của địa phương.

Công tác trao truyền kỹ năng thực hành, biểu diễn nghệ thuật bài chòi được chú trọng - Ảnh: NVCC

Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Nguyễn Thanh Hồng, Chủ nhiệm CLB Dân ca Sông Hiền chia sẻ, bài chòi đã có mặt ở xã từ rất lâu đời. Ở thôn Đơn Duệ, các cụ đã chơi bài chòi từ mấy thế hệ trước, với đơn sơ, giản dị tiếng hô bài chòi trong dịp Tết, hò và hát ít được thể hiện hơn. Khi CLB bắt tay thực hành di sản, với mong muốn đa dạng hóa loại hình, mang lại sự toàn vẹn hơn trong thưởng thức của du khách gần xa, câu hò điệu hát đã được lồng ghép vào bài chòi. Từ đó, đến chơi bài chòi, bà con vẫn có cơ hội được thưởng thức điệu hò giã gạo thân thương, dân ca Bình Trị Thiên đằm thắm, da diết.

CLB còn có NNƯT Lê Văn Trọng là người thường xuyên biên soạn, đưa âm nhạc dân gian truyền thống vào bài chòi. Chính vì vậy, đến với hội bài chòi, người dân và du khách như tìm về miền ký ức dân ca xưa... Tết Bính Ngọ 2026, CLB sẽ đưa thêm hò khoan Lệ Thủy, các làn điệu cổ truyền của nhiều mảnh đất thuộc tỉnh Quảng Bình (cũ) “hòa nhập” với bài chòi. Hứa hẹn hội bài chòi năm nay sẽ tưng bừng, náo nhiệt, khí thế hơn mọi năm.

Còn với NNƯT Nguyễn Thị Lý, Chủ nhiệm CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy, bên cạnh hò khoan Lệ Thủy là “mạch nguồn” góp phần duy trì hoạt động của CLB suốt thời gian qua kể từ khi thành lập, bài chòi cũng là một dấu ấn riêng định hình tên tuổi của CLB. Mới đây, CLB được Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch lựa chọn tham gia Liên hoan hô hát bài chòi khu vực Trung bộ năm 2025 tại TP. Đà Nẵng.

Cũng giống như CLB Dân ca Sông Hiền, CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy đã chú trọng đưa không chỉ hò khoan Lệ Thủy, mà còn nhiều loại hình văn hóa văn nghệ dân gian khác vào bài chòi, như: Hò thuốc Minh Hóa, hò lỉa trâu, hò Cảnh Dương, vè... Đặc biệt, hò giã gạo Quảng Trị cũng xuất hiện như một điểm nhấn trong hội bài chòi xứ Lệ.

Bài chòi được tích cực giới thiệu trong các trường học. Ảnh: Nguyễn Chiến

“Nếu trước đây, hội bài chòi thường đơn thuần chỉ có hô con bài, thì nay phần hát, phần hò đã góp phần mang lại một sắc thái riêng, độc đáo, thu hút du khách. Trong tác phẩm “Vào xuân vui hội bài chòi” do tôi sưu tầm chuyển thể, mở đầu là các làn điệu mái chè, mái nện, kim tiền..., tiếp đến là hò khơi, hò Cảnh Dương, hò giã gạo Quảng Trị...

Sau đó, các con bài được lần lượt giới thiệu với những làn điệu riêng. “Bạch Tuyết” với mái xắp: “Hô khoan ơ hờ hơ xin mời tất cả xố con.../Đầu thu giấc nồng em còn mơ mẩn/Chưa chi mà đã lành lạnh sang đông” và vè: “Bạch Tuyết nay đã ra rồi/Bây chừ Bạch Tuyết đi cùng với ai...”. Hay đến “Con đỏ mỏ” thì hò hụi: “Con sáo sậu thì chí cha chí choét/Con sáo cờ thì lệt bệt cái đuôi dài là hụ hò khoan.../Nên hắn quẹt hắn mài cái mỏ son...”. Cứ như thế, dù chỉ đến với hội bài chòi, nhưng tưởng như toàn bộ di sản âm nhạc truyền thống đều gặp gỡ, giao thoa”, NNƯT Nguyễn Thị Lý cho biết.

Có thể nói, các loại hình văn hóa văn nghệ truyền thống đó đã tạo nên nét riêng cho bài chòi Quảng Trị trong sự đa dạng của di sản phi vật thể nhân loại này. Và ngược lại, cũng chính nhờ sự lan tỏa mạnh mẽ của bài chòi, nhiều di sản âm nhạc truyền thống có “sân chơi” để bảo tồn, phát huy giá trị, cũng như quảng bá, giới thiệu rộng rãi. Và còn nhiều CLB bài chòi khác trên địa bàn tỉnh cũng đang trên hành trình miệt mài bảo tồn di sản cho thế hệ sau dù phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức.

Vượt khó bảo tồn di sản

Sinh năm 1981, anh Võ Văn Bảy (xã Tân Mỹ), thành viên CLB Bài chòi Mỹ Thủy đã có thâm niên hàng chục năm tham gia tổ chức hội bài chòi. Anh chia sẻ, hội thường tổ chức vào dịp Tết, từ mồng 1 đến mồng 6. Ngoài ra, vào dịp lễ hội chùa Hoằng Phúc hoặc các sự kiện lớn, CLB cũng đứng ra tổ chức hội bài chòi. Các thành viên gác lại mọiviệc để chung tay tổ chức hội bài chòi cho bà con bởi: “Không có bài chòi, không có Tết”. Mặc dù có sự hỗ trợ từ địa phương, ngành Văn hóa, nhưng nguồn kinh phí ít ỏi khiến công tác tổ chức gặp nhiều khó khăn.

Anh Võ Văn Bảy (trái) và ông Lê Văn Dương (CLB Bài chòi Mỹ Thủy) háo hức chuẩn bị cho hội bài chòi Tết Bính Ngọ 2026. Ảnh: M.N

Từ năm 15 tuổi, ông Lê Văn Dương, Chủ nhiệm CLB Bài chòi Mỹ Thủy đã theo cha tham gia hội bài chòi, vì thế, đam mê đã theo ông suốt từ đó đến nay. Bài chòi nơi đây vẫn được giữ nguyên theo cách truyền thống, chủ yếu là hô bài, không có hò và hát. CLB cũng muốn đa dạng hóa, phong phú thêm bằng cách lồng ghép văn hóa văn nghệ dân gian, nhưng thật sự với nguồn kinh phí hạn hẹp, việc học tập, nghiên cứu thêm lại không hề dễ dàng, nhất là khi người trẻ còn bận rộn mưu sinh, chưa thực sự tâm huyết với di sản cha ông.

Mong muốn của ông cũng như các thành viên CLB là có được sự quan tâm nhiều hơn của cấp ủy, chính quyền trong bảo tồn di sản bài chòi; thêm cơ hội giao lưu tập huấn, chia sẻ kinh nghiệm và trau dồi kỹ năng thực hành di sản.

Còn NNƯT Nguyễn Thị Lý và NNƯT Nguyễn Thanh Hồng đều mong ước một ngày không xa di sản bài chòi sẽ được đưa vào giảng dạy trong trường học. NNƯT Nguyễn Thanh Hồng cùng CLB Dân ca Sông Hiền hiện đang tích cực phối hợp với một số trường tại địa phương giới thiệu về bài chòi cho các em học sinh, còn NNƯT Nguyễn Thị Lý và CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy vẫn miệt mài đưa hò khoan vào trường học, tham gia thành lập các CLB hò khoan của các trường.

Chính vì vậy, mong ước này chắc chắn sẽ thực hiện được nếu có sự quan tâm và hỗ trợ thấu đáo từ sở, ban, ngành, địa phương, đặc biệt thời điểm ngay sau sáp nhập. Có như vậy, di sản của cha ông mới “bền” cơ hội tiếp tục được bảo tồn, phát huy giá trị mạnh mẽ.

Mai Nhân