QTO - Trong dòng chảy lịch sử, mỗi thế hệ trí thức đều phải đối diện với những câu hỏi lớn của thời đại mình. Với GS.TS, nhà văn Trình Quang Phú, đó là những câu hỏi được trả lời từ chiến tranh và hòa bình. Là người từng có mặt ở những chiến trường khốc liệt như Quảng Trị, rồi nhiều lần trở lại vùng đất này khi hòa bình lập lại, ông nhìn chiến tranh, hòa bình và con người bằng cái nhìn điềm tĩnh, sâu sắc của một nhân chứng lịch sử và một trí thức suốt đời trăn trở với vận mệnh đất nước. Phóng viên (PV) Báo và phát thanh, truyền hình tỉnh đã có cuộc trao đổi với GS Trình Quang Phú để nghe ông chia sẻ kỷ niệm với mảnh đất Quảng Trị cũng như thông điệp gửi gắm tới người trẻ trong hành trình xây dựng “con người mới” của kỷ nguyên phát triển.

- P.V: Là người từng có thời gian ở những chiến trường ác liệt nhất, trong đó có Quảng Trị, khi nhắc đến Quảng Trị, kỷ niệm nào khiến ông không thể quên?

- GS Trình Quang Phú: Với tôi, Quảng Trị là một mảnh đất gắn với nhiều kỷ niệm không thể nào quên, ở nhiều thời điểm khác nhau của cuộc chiến. Năm 1968, tôi là nhà báo chiến trường,  tham gia trận quân ta đánh chiếm sân bay Tà Cơn của Mỹ giữa ban ngày và cũng chính tại đó, tôi bị thương. Ở Khe Sanh, tôi chụp được một bức ảnh sau này đoạt huy chương vàng tại Đại hội Liên hoan Thanh niên-Sinh viên thế giới lần thứ IX tổ chức tại Sofia (Bulgaria) năm 1968. Đó là một kỷ niệm rất sâu sắc trong đời làm báo của tôi.

Sau đó, khi Quảng Trị vừa được giải phóng nhưng cuộc chiến vẫn còn giằng co ác liệt bên bờ sông Thạch Hãn, tôi lại có mặt. Những ngày tháng ấy giúp tôi thấm thía hơn bao giờ hết giá trị và sự hy sinh to lớn của Quảng Trị trong chiến tranh. Và vài năm sau, tôi trở lại Quảng Trị trong một vai trò khác, là cán bộ của Bộ Ngoại giao Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam.

Tại Cam Lộ, nơi đặt trụ sở chính thức đầu tiên của Chính phủ Cách mạng lâm thời, Chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ, Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Thị Bình cùng các thành viên Chính phủ đã tiếp 43 đại sứ của năm châu lục đến trình quốc thư. Tại đây, chúng ta cũng đã tiếp Chủ tịch Fidel Castro, nguyên thủ quốc gia đầu tiên trên thế giới đến với miền Nam Việt Nam. Đó là dấu ấn rất đậm nét của Quảng Trị.

GS.TS, nhà văn Trình Quang Phú - Ảnh: D.H

- P.V: Nhiều lần trở lại Quảng Trị sau khi hòa bình lập lại, cảm xúc của ông có gì khác so với khi còn là người lính và là phóng viên chiến trường?

- GS Trình Quang Phú: Khác rất nhiều chứ! Khi đứng trước Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9 hay Nghĩa trang  liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, tôi luôn cảm nhận rất rõ món nợ lớn của những người đang sống đối với những người đã nằm xuống cho độc lập, hòa bình hôm nay. Sự hy sinh của các anh hùng liệt sĩ là động lực tinh thần, là truyền thống hào hùng tiếp sức cho Quảng Trị trên con đường phát triển. Khi đất nước đã có hòa bình, độc lập, điều quan trọng nhất là phải xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, đó cũng chính là mong ước sâu xa của những người nằm lại.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, với tinh thần của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV và lời hiệu triệu của Tổng Bí thư về kỷ nguyên mới, tôi cho rằng Quảng Trị càng cần được nhìn nhận và phát huy đúng tầm giá trị lịch sử và truyền thống để vươn lên mạnh mẽ hơn trong tương lai.

- P.V: Dưới góc nhìn của một nhà khoa học, ông thấy mảnh đất Quảng Trị mang trong mình những giá trị nào cần được “đánh thức”?

- GS Trình Quang Phú: Tôi thấy Quảng Trị hoàn toàn có thể trở thành một tỉnh công nghiệp khi nằm trên trục giao thông Bắc Nam, lại có đường 9 nối thông Lào và Thái Lan. Hai hạ tầng đó đưa Quảng Trị đi xa lắm. Việc đầu tiên là phải tính tới hạ tầng để có những “quả đấm” về công nghiệp. Chúng ta đã biết biến nắng gió thành vàng, thì cũng phải biết biến cát trắng, nước biển trong thành bạc. Phải biết tổ chức đánh bắt, phát triển công nghiệp lắp ráp, chế biến, thậm chí sản xuất vi mạch, chip.

Thứ hai, Quảng Trị là đất nông nghiệp. Phải có cơ chế, đầu tư để nông dân giàu lên. Bác Hồ nói "nông dân giàu thì đất nước giàu". Đi cùng đó là công nghiệp du lịch. Hơn đâu hết,  Quảng Trị là nơi lắng đọng lại những truyền thống hào hùng của dân tộc, du lịch lịch sử gắn với du lịch tâm linh là điểm mạnh của Quảng Trị, hoàn toàn đủ điều kiện xây dựng trở thành tỉnh giàu mạnh, hùng cường. Quan trọng nhất là cơ chế và đội ngũ con người. Tôi rất cảm kích khi nghe Tổng Bí thư nói Hà Nội phải có quy hoạch 100 năm. Quảng Trị cũng phải có quy hoạch cứng 100 năm như vậy thì mới đi xa được.

Bức ảnh của GS Trình Quang Phú chụp tại chiến trường Khe Sanh đoạt Huy chương Vàng tại Đại hội Liên hoan Thanh niên-Sinh viên thế giới lần thứ IX tổ chức tại Sofia (Bulgaria) năm 1968 - Ảnh: NVCC

- P.V: Trong tinh thần xây dựng “con người mới” của kỷ nguyên phát triển, ông muốn gửi gắm điều gì tới những người trẻ Quảng Trị hôm nay?

- GS Trình Quang Phú: Trước hết, hãy làm chủ cuộc đời mình. Trong cơ chế thị trường và đời sống hiện đại với rất nhiều ngã rẽ, mỗi người trẻ phải là người tài xế cho chính cuộc đời mình, biết khi nào tăng tốc, khi nào phanh lại, rẽ trái hay rẽ phải, để tránh những va chạm không đáng có và đi đến đích một cách vững vàng. Điều quan trọng nhất là tự chủ.

Bên cạnh đó, người trẻ cần định hướng rõ con đường của mình, hòa nhịp với mục tiêu chung của đất nước, cùng nhau sáng tạo và cống hiến. Phải đặc biệt coi trọng việc học: Học để làm người, học để có trí tuệ và tư duy sáng tạo. Khi mỗi người trẻ làm được điều đó, tôi tin Quảng Trị hôm nay và mai sau sẽ được xây dựng trên một nền tảng rất bền vững và tươi đẹp.

- P.V: Ông đã dành nhiều năm nghiên cứu và viết về Chủ tịch Hồ Chí Minh-một đề tài vừa thiêng liêng, vừa đòi hỏi trách nhiệm lớn. Điều gì đã thôi thúc ông theo đuổi đề tài này bền bỉ đến vậy?

- GS Trình Quang Phú: Với tôi, Bác Hồ là một hình ảnh thiêng liêng, thân thuộc và theo tôi đi suốt cuộc đời. Càng tìm hiểu, càng viết, tôi càng bị cuốn hút bởi nhân cách, tư tưởng và những hy sinh lớn lao của Người. Nhưng khi viết về Bác, tôi luôn tự nhắc mình phải tỉnh táo. Bác Hồ tự thân đã là một câu chuyện lớn, không cần tô vẽ hay “làm đẹp” thêm. Điều quan trọng nhất là tôn trọng sự thật lịch sử, viết đúng, viết đủ và dùng văn học để nâng những sự kiện có thật lên chiều sâu nhân văn. Tôi cho rằng có thể hư cấu chi tiết nhưng tuyệt đối không được hư cấu sự kiện, càng trung thực, càng chạm được vào giá trị bền vững của hình tượng Bác Hồ.

- P.V: Nhìn lại cuộc đời nhiều trải nghiệm, điều gì khiến ông cảm thấy thanh thản nhất và điều gì vẫn còn trăn trở?

- GS Trình Quang Phú: Điều khiến tôi cảm thấy thanh thản nhất là ở tuổi này, tôi được chứng kiến tầm nhìn mới và quyết tâm rất lớn của Trung ương, Bộ Chính trị, của Tổng Bí thư trong việc đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, vươn mình ngang tầm khu vực và thế giới. Ở tuổi 86, với 74 năm đi theo cách mạng, giờ đây, nhìn thấy kinh tế đất nước đạt được những bước tiến quan trọng, đứng vào nhóm các quốc gia đang phát triển năng động, tôi thực sự cảm thấy phấn khởi và mãn nguyện.

Nhưng điều còn trăn trở, theo tôi, là làm sao khơi dậy và tập hợp được sức mạnh của toàn xã hội, để mọi người cùng đoàn kết, đồng lòng, chung tay sáng tạo và cống hiến. Bởi chỉ khi tinh thần ấy được lan tỏa rộng khắp, đất nước mới có thể phát triển nhanh và bền vững.

- P.V: Xin cảm ơn giáo sư!

            Diệu Hương (thực hiện)