QTO - Paris, một ngày đẹp trời cuối hạ sắp chuyển sang thu, mùa lập quốc nước Pháp 14/7. Tôi dạo bước trên đường phố Paris với những suy tư về dòng chảy lịch sử giữa 2 nước Việt Nam và Pháp, ở một giai đoạn đầy biến động của thế kỷ trước.

Ngõ Compoint giờ là phố Impasse Compoint - Ảnh: P.X.H

Mải nghĩ, bước chân tôi đã đến lối rẽ vào Impasse Compoint lúc nào không hay. Trời xế chiều, nắng vàng nhẹ trải khắp lối đi. Bóng một vài người đạp xe, thả bộ dọc phố nhỏ. Không gian thật thanh bình. Thoảng trong gió nắng một mùi hương hoa lavender thật nhẹ. Chỉ hơn mươi bước chân thôi, tôi đã dừng lại.

Đây rồi, địa chỉ mà nhiều người ước ao một lần tìm đến, địa chỉ mà tôi thời cắp sách thuộc lòng những câu thơ của Chế Lan Viên: Có nhớ chăng hỡi gió rét thành Ba Lê/ Một viên gạch hồng Bác chống lại cả mùa đông băng giá… Và sau này, Bộ trưởng Xuân Thủy của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cũng đã từng xúc động: “Ngày nào lạnh lẽo phố Công poanh/ Ngõ nhỏ, buồng con, Bác một mình/ Cuộc sống đi về coi chật hẹp/ Mà lòng “Ái Quốc” rộng mênh mông”.

Hẳn nhiên, dấu xưa qua trăm năm đã hóa hồn thu thảo. Ngày đó, vào giữa năm 1921, khi Paris còn là một đô thị đang phát triển và Nguyễn Ái Quốc còn là chàng trai vừa làm việc để kiếm sống, vừa hoạt động tìm kiếm con đường cách mạng cứu nước, cứu dân thì chỗ ở trọ chỉ là căn phòng nhỏ khiêm tốn với diện tích vỏn vẹn 9m², mỗi bề có chiều rộng 3m. Nhưng sự thiếu thốn vật chất và cái giá lạnh rên xiết của mùa đông trời Âu đã không làm người thanh niên ấy gục ngã.

Bây giờ ngõ Compoint đã là phố Compoint. Nhà cao tầng và chung cư mọc lên nhưng dấu xưa thì không mất. Ngay trên ban công nhỏ trồng các khóm hồng đỏ thắm là tấm bảng đồng dập chữ nổi màu vàng sẫm: ICI DE 1921 A 1923 A VECU ET MILITE POUR L'INDEPENDANCE ET LA LIBERTE DU PEUPLE VIETNAMIEN ET DES AUTRES PEUPLES OPPRIMES NGUYỄN ÁI QUỐC CONNU SOUS LE NOM DE HỒ CHÍ MINH. JANVIER 1983 (Dịch: ĐÃ SỐNG TẠI ĐÂY TỪ NĂM 1921 ĐẾN NĂM 1923 VÀ HOẠT ĐỘNG VÌ ĐỘC LẬP VÀ TỰ DO CỦA NHÂN DÂN VIỆT NAM VÀ CỦA CÁC DÂN TỘC BỊ ÁP BỨC, NGUYỄN ÁI QUỐC ĐƯỢC BIẾT ĐẾN VỚI TÊN GỌI HỒ CHÍ MINH. THÁNG 1 NĂM 1983). Tấm bảng đồng này do Chính phủ Pháp đặt treo như là biểu tượng ghi dấu và vinh danh nơi ở cùng chân dung nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc.

Tác giả bài viết này ở ngôi nhà ngày xưa là số 9 ngõ Compoint - Ảnh: P.X.H

Vào thời khắc ấy, tôi cảm giác như bầu trời Paris cao xanh hơn. Những ô cửa kính lấp lóa màu nắng nhạt lốm đốm những vòm cây xanh. Vẫn vòm trời này, chàng trai Nguyễn Ái Quốc đã nhìn thấy một bình minh lấp ló phía chân trời thuộc địa, dù con đường cách mạng để đến với bình minh ấy phải vượt qua trăm ngàn thử thách. Tôi chợt nhớ, thực ra Nguyễn Ái Quốc đã ở Pháp giai đoạn này một thời gian dài gần 6 năm. Cụ thể, từ cuối năm 1917, Nguyễn Ái Quốc lúc đó còn mang tên Nguyễn Tất Thành đã đến Paris.

Kết thúc Thế chiến I, các nước đế quốc họp bàn ở Hội nghị Versailler. Chính thời điểm giữa năm 1919, chàng trai Nguyễn Tất Thành lúc này đổi tên thành Nguyễn Ái Quốc đã vận động và cùng với nhiều người Việt Nam yêu nước tại Pháp ký tên vào bản “Yêu sách của nhân dân An Nam” gởi đến Hội nghị Versailler đòi quyền tự do dân chủ cho nhân dân An Nam. Trước khi rời nước Pháp vào giữa năm 1923, Nguyễn Ái Quốc đã để lại một chương dài hoạt động cách mạng trên đất Pháp mà nổi bật là sáng lập tờ báo Người cùng khổ (Le Paria)-vũ khí tuyên truyền sắc bén của Hội Liên hiệp thuộc địa, diễn đàn cách mạng của các dân tộc thuộc địa.

Khoảng thời gian ở Pháp, nếu ghi lại bằng một cuộn phim, hẳn đó là những thước phim đầy gay cấn của nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc. Hàng chồng hồ sơ, báo cáo của mật thám Pháp, hàng ngàn trang tài liệu ghi chép thân thế, sự nghiệp, bao nhiêu cuộc rình rập, theo dõi hành tung nhà cách mạng trẻ tuổi, vậy mà Nguyễn Ái Quốc vẫn bí mật hoạt động và ngày càng nhận rộng ngọn lửa yêu nước.

Năm 1920, một báo cáo mật của Bộ Nội vụ Pháp đã khẳng định: “Từ cuộc điều tra về vấn đề tuyên truyền tại các Trung tâm của người Việt Nam ở Paris về phong trào đòi độc lập ở Đông Dương, cho ta kết luận là linh hồn của phong trào này không phải là ai khác ngoài Nguyễn Ái Quốc…”.

Nhắc tới  giai đoạn này của Nguyễn Ái Quốc và tờ báo Le Paria, lại nhớ đến một nhân vật ít người biết đó là ông Nguyễn Thế Truyền. Là một trí thức người Việt du học ở Pháp, năm 1922, ông gia nhập tổ chức Hội Liên hiệp thuộc địa. Giai đoạn này có tờ báo La Dépêche Coloniale (Bản tin thuộc địa) cho rằng nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc là người có nhiều tham vọng và chẳng mang vác sứ mệnh gì của đất nước trao cho.

Mặt tiền ngôi nhà từng là địa chỉ số 9 ngõ Compoint - Ảnh: P.X.H

Đáp trả lại luận điệu này, trong số báo Le Paria ra ngày 1/12/1922 có bài Một người Bôn sê vích da vàng, ông Nguyễn Thế Truyền đã viết: “Nguyễn Ái Quốc có tham vọng giải phóng đồng bào khỏi sự kìm kẹp của thực dân Pháp, đem lại tự do hạnh phúc cho dân Việt Nam. Hỏi có tham vọng nào đẹp hơn không? Nguyễn Ái Quốc không được chính quyền Đông Dương ủy nhiệm bày tỏ ý kiến trên báo Le Paria. Nhưng tiếng nói của Nguyễn Ái Quốc là phản ánh nền khát vọng của dân Việt Nam muốn được cơm no áo ấm, được tự do không bị áp bức. Tiếng nói của Nguyễn Ái Quốc là tiếng nói của toàn dân Việt Nam. Vậy các ông ở báo La Dépêche Coloniale hãy im mồm lại, đừng vu khống”.

Chính sử thường ghi dấu những sự kiện nổi trội bằng sự chính xác theo mốc thời gian, địa điểm, nhân vật. Có nhiều vấn đề chính sử chỉ nhắc qua nhưng để lại ấn tượng sâu trong tâm khảm người đọc. Vì lẽ đó mà tôi nhớ khoảng thời gian Nguyễn Ái Quốc ở Compoint là nhớ khoảng thời gian của nhà cách mạng trẻ tuổi sống kham khổ nhưng làm việc quên ngày đêm, đói khát không làm gục ngã, thiếu thốn không làm nhụt chí. Chỉ với một mục đích, một con đường: Giải phóng dân tộc khỏi áp bức, nô lệ, giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Và rồi cuối cùng mục tiêu ấy đã thành hiện thực. Như lời tiên đoán của trùm mật thám Pháp Arnous cùng thời: “Con người thanh niên mảnh khảnh mà đầy sức sống này có thể là người sẽ đặt cây chữ thập cáo chung lên nền thống trị của chúng ta ở Đông Dương”.

Rời ngõ Compoint, bước chân đưa tôi về gần tháp Eiffel và nghĩa trang Passy nằm ở quận 16 của thủ đô Paris. Nơi đây có mộ của Hoàng đế Bảo Đại, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn. Đứng bên mộ của vua Bảo Đại, tôi lại nghĩ về ngõ Compoint. Lịch sử có những khúc quanh trắc ẩn mà thú vị. Như là tôi đang đứng gần quảng trường ở Khải hoàn môn của nước Pháp, quốc gia từng đô hộ Việt Nam thời thực dân mà lòng nhớ về Việt Nam.

Ở đây, giữa lòng Paris có nhiều nơi lưu dấu bước chân của nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc thì cũng có mộ vua Bảo Đại. Giữa hai người là sự chấm dứt một nền quân chủ tồn tại 143 năm, thay vào đó và tiếp nối là một nhà nước dân chủ cộng hòa của nhân dân do lãnh tụ cách mạng Hồ Chí Minh dẫn dắt.

Và tôi, nhận ra điều đó khi chạm mặt với thời gian trên những gì còn lại giữa phố phường Paris đông đúc. Giữa văn minh hoa lệ, cùng biết bao biến động và những sự kiện lịch sử, dấu ấn vĩ nhân bỗng trở nên sống động, như những ngọn gió và mùi hương hoa lavender thoảng bay trên mặt nước sông Seine, trên những dặm dài giữa lòng Paris.

Phạm Xuân Hùng