QTO - Mấy năm trước, trong một cuộc gặp gỡ, trò chuyện thân mật với tổng biên tập các cơ quan báo chí ở Thành phố Hồ Chí Minh, có một đồng nghiệp khơi chuyện: “Tôi làm nghề báo chưa được nhiều nhưng rất phục mấy vị tổng biên tập đi lên từ phóng viên”. Rồi người dẫn chuyện quay sang hỏi Tổng Biên tập Báo Thanh Niên Nguyễn Ngọc Toàn. Anh cho biết: “Tôi xuất phát điểm từ cộng tác viên (CTV) báo Thanh Niên, cho dù trước đó đã làm phóng viên Báo Quảng Ngãi…”. Người dẫn chuyện hướng qua tôi. Tôi trả lời tương tự: “Xuất phát điểm của tôi là CTV Báo Bình Trị Thiên, sau đó ít lâu mới làm phóng viên…”.

Nhớ những năm 80 của thế kỷ XX, ở miền Trung thời điểm ấy các trường đại học chưa có khoa báo chí-truyền thông như sau này. Ngoài những người được tuyển thẳng về các cơ quan báo chí sau khi tốt nghiệp Học viện Báo chí-Tuyên truyền ở Hà Nội, các cơ quan báo chí ở miền Trung và Tây Nguyên chủ yếu tuyển chọn phóng viên từ các khoa xã hội của các Trường đại học Tổng hợp (ĐHTH), Trường đại học Sư phạm.

Ngày ấy, khi đang học Khoa Ngữ văn-ĐHTH Huế, tôi đã đam mê nghề báo. Trong khi một số anh chị học các khóa trước có tác phẩm văn, thơ cộng tác với tạp chí Sông Hương, sau này họ cũng trở nên nổi tiếng trên văn đàn, như nhà thơ Lê Viết Tường, nhà báo-nhà thơ Phạm Đương, nhà văn Trần Thị Huyền Trang… thì tôi và lớp đàn em lại tập tành viết báo, rồi cộng tác với Báo Bình Trị Thiên.

Đọc báo, tôi rất ngưỡng mộ các nhà báo tên tuổi lúc bấy giờ như: Hiền Lương, Nguyễn Văn Dinh, Việt Thành, Tân Dân, Nguyễn Lê Huy, Bình Phương… và sau này là các nhà báo Đỗ Quý Doãn, Nguyễn Thế Thịnh, Lê Công Doanh… Họ không chỉ viết báo hay mà còn am hiểu sâu về những gì mình viết ra, thể hiện qua từng câu, chữ trên tác phẩm báo chí.

Ký họa chân dung cộng tác viên Trương Đức Minh Tứ của họa sĩ Nguyễn Tuấn (Báo Bình Trị Thiên) - Ảnh: M.T (Chụp lại)

Tranh thủ những chuyến đi thực tập và những ngày nghỉ về quê, tôi tích cực đi thực tế để lấy tài liệu, viết bài cộng tác với Báo Bình Trị Thiên. Một số bài viết của tôi được tòa soạn đăng, như các bài: Người mẹ Hải Thượng, Ghi ở thung lũng Ô Nà, Chữ của Đảng trên vùng cao…

Đó là những bài được Thư ký tòa soạn Tân Dân khen, động viên. Có bài tòa soạn cho chạy một phần ba ở chân trang của báo khổ lớn (có minh họa bằng bản khắc gỗ), vị trí thường dành cho các nhà báo kỳ cựu, khiến tôi rất vui mừng. Và trong khi chờ lấy bằng tốt nghiệp đại học, tôi mạnh dạn xin về làm phóng viên thử việc ở Báo Bình Trị Thiên, thời nhà báo Phạm Xuân Thích làm Tổng Biên tập.

Công việc đang hanh thông thì một “tai nạn nghề nghiệp” xảy ra. Đó là khi tôi đọc luận văn của một bạn học cùng khóa ở Khoa Sinh vật là Hán Văn Chấn, người Chăm, quê ở Ninh Thuận. Thấy bạn làm đề tài về “Trồng thử cây rau câu chỉ vàng” và “Chiết xuất Aga từ rau câu” có giá trị thông tin nên tôi quan tâm. Đề tài do tiến sĩ Trương Văn Lung, Trưởng Khoa Sinh vật hướng dẫn, sinh viên Hán Văn Chấn thực hiện.

Thấy hay, tôi lấy số liệu để viết tin, bài giới thiệu trên Báo Bình Trị Thiên. Khi báo phát hành, Trường ĐHTH Huế làm công văn gửi Tòa soạn Báo Bình Trị Thiên hỏi về tác giả bài báo. Khi biết tôi đang là sinh viên, trường gửi thông báo cho tôi lên gặp ngay thầy hiệu trưởng. Lên văn phòng trường ở số 3-Lê Lợi, dù rất lo lắng nhưng tôi vẫn cố bình tĩnh trình bày với Giáo sư Hoàng Đức Đạt, rằng tôi viết báo từ nguồn tư liệu lấy được ở Khoa Sinh vật và đã biết lỗi là chưa xin phép nhà trường mà gửi bài đăng báo, gây sự hiểu nhầm với các cơ quan chức năng.

Báo Nhân Dân đăng tóm tắt bài của tác giả trên mục “Qua các báo trong nước” - Ảnh: M.T

Thực tế sau đó tôi được biết thêm, đây chỉ mới là đề tài thử nghiệm, nguồn kinh phí tài trợ dự án là từ Bộ Đại học - Trung học chuyên nghiệp. Dự án chưa được đánh giá đầy đủ, chưa nghiệm thu, chuyển giao cho bên sản xuất, một số công đoạn chế biến thử chưa thành công.

Sau một hồi hỏi chuyện, với vẻ mặt rất bực bội, Giáo sư Hoàng Đức Đạt bảo tôi thầy phải đi công tác ở TP. Hồ Chí Minh bây giờ, cho nên sẽ giao việc này cho Giáo sư Nguyễn Thanh, Phó hiệu trưởng họp Hội đồng kỷ luật của trường để xử lý.

Mấy hôm sau, Hội đồng kỷ luật của trường họp, nghe ý kiến của các thầy ở Khoa Ngữ văn, Đoàn Thanh niên, Phòng Đào tạo… và đi đến kết luận: Bài viết về trồng thử nghiệm và chiết xuất Aga từ rau câu chỉ vàng của tôi đăng trên Báo Bình Trị Thiên xuất phát từ động cơ tốt, nhưng do chưa xin phép nhà trường, xử lý tư liệu không tốt, gây hiểu nhầm từ đề tài thực nghiệm với sản xuất đại trà, làm ảnh hưởng đến danh tiếng của trường. Hội đồng kỷ luật quyết định hình thức kỷ luật: Khiển trách tôi trước toàn trường.

Chừng cuối buổi họp, tôi được một thầy trong Hội đồng kỷ luật gọi vào phòng họp để nghe thông báo hình thức kỷ luật. Tôi ngập ngừng một lúc rồi đứng lên nói lời cảm ơn Hội đồng kỷ luật đã chia sẻ thông tin và bày tỏ nguyện vọng xin đi Tây Nguyên ngay từ hôm đó. Giáo sư Nguyễn Thanh đồng ý, nhắc Phòng Đào tạo làm thủ tục. Thầy Trưởng phòng Đào tạo Nguyễn Quang Cân ghi bổ sung vào đăng ký tốt nghiệp của tôi, trong phần nhận xét: “Cần cẩn trọng trong hoạt động báo chí”.

Một số bài báo của tác giả đăng trên Báo Bình Trị Thiên - Ảnh: M.T

Lên nhận công tác ở Đài PTTH Gia Lai - Kon Tum được mấy hôm, đọc mục Qua báo chí trong nước của Báo Nhân Dân, thấy đăng lại bài: “Nuôi trồng và chế biến rau câu” của tôi, nhưng chỉ tóm tắt bài đã đăng trên Báo Bình Trị Thiên. Thời điểm đó tôi đã rời xa Huế được hai tuần.

Sau này có dịp trở lại thăm nhân kỷ niệm 20 năm thành lập Trường ĐHTH Huế, thầy Phạm Phú Phong ở Khoa Ngữ văn gợi ý và giới thiệu tôi đăng đàn với tư cách là cựu sinh viên. Tôi đã chân thành kể lại câu chuyện trên với các thế hệ sinh viên, như là lầm lỡ đầu tiên khi vào đời, vào nghề báo…

Có một điều cũng cần nói thêm, Giáo sư Hoàng Đức Đạt bây giờ đang sống ở TP. Hồ Chí Minh và tôi với thầy còn là “bạn bè” trên Facebook.

Ngày mới vào nghề báo, tôi đã vấp ngã, bị kỷ luật. Cũng nhờ đó mà suốt gần 38 năm làm báo sau này với nhiều chức trách được giao, tôi không bị thêm hình thức kỷ luật nào nữa. Hơn thế, nhờ sự nỗ lực, chăm chỉ làm nghề, trong ngần ấy thời gian, tôi đã viết được 5 cuốn sách và đoạt được 8 giải thưởng báo chí toàn quốc và giải báo chí quốc gia, 6 giải thưởng Văn học - Nghệ thuật cấp tỉnh, được Chủ tịch nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì trước khi nghỉ hưu.

Năm tháng đi qua, những nhà báo từng giúp đỡ tôi ngày mới vào nghề ở Báo Bình Trị Thiên ngày ấy nay người còn, người mất, nhưng suốt đời này tôi vẫn mang ơn. Cũng từ ân tình đó và niềm đam mê nghề báo mà sau này tôi đã dấn thân, đi trọn một đời làm báo, cho dù cũng từng trải qua trăm nẻo vui-buồn.

Minh Tứ