QTO - Từ một cây trồng gắn với sinh kế của người dân vùng miền núi phía Tây Quảng Trị, cà phê Khe Sanh đang từng bước nâng cao chất lượng, chuẩn hóa vùng nguyên liệu và gia tăng giá trị. Sau 100 năm hình thành và phát triển, cùng với việc sản phẩm cà phê Arabica Khe Sanh được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và có sản phẩm đạt OCOP 5 sao, yêu cầu đặt ra là xây dựng vùng sản xuất ổn định, bền vững, có khả năng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Thay đổi bắt đầu từ vùng trồng

Cà phê được đưa vào Khe Sanh từ năm 1926. Trải qua nhiều giai đoạn, cây cà phê từng bước thích nghi với điều kiện đất đai, khí hậu và trở thành cây trồng quan trọng của vùng phía Tây Quảng Trị. Vùng cà phê Khe Sanh hiện có hơn 4.000ha, trong đó hơn 3.700ha cho sản phẩm, tập trung tại các xã Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi và Khe Sanh; sản lượng đạt gần 5.000 tấn cà phê nhân/năm. Có hơn 8.620 hộ gắn bó với cây cà phê, trong đó hơn một nửa là đồng bào Bru-Vân Kiều và Pa Kô.

Đằng sau những con số ấy là sinh kế của hàng nghìn hộ dân, từ việc chăm sóc, thu hái, sơ chế đến chế biến, tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên, sản xuất cà phê vẫn chủ yếu ở quy mô hộ gia đình, phân tán; chất lượng giữa các vùng và các hộ chưa đồng đều. Tỉ lệ quả chín khi thu hái, phương pháp sơ chế, phơi, sấy, bảo quản còn khác nhau, ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu.

Người đồng bào Vân Kiều gắn bó với cây cà phê, góp phần tạo nên vùng nguyên liệu Khe Sanh - Ảnh: Quang Ngọc

Tại xã Khe Sanh, địa phương đang hướng đến cải tạo những diện tích cà phê già cỗi, nâng chất lượng vùng nguyên liệu và tăng cường liên kết giữa người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp. Ông Nguyễn Anh Cư, Phó Chủ tịch UBND xã Khe Sanh cho biết: “Hiện toàn xã có hơn 1.000 hộ sản xuất cà phê với diện tích gần 750ha, sản lượng hơn 9.000 tấn quả tươi/năm. Đây là cây trồng có vai trò quan trọng đối với thu nhập của người dân.

Vì vậy, địa phương đang tập trung cải tạo những diện tích cà phê già cỗi, nâng chất lượng vùng nguyên liệu, đồng thời từng bước thu thập, số hóa dữ liệu vùng trồng, xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ vùng cà phê để phục vụ quản lý, truy xuất nguồn gốc. Đến nay, khoảng 53% diện tích cà phê đã được thu thập thông tin vùng trồng”.

Với Hợp tác xã (HTX) Nông sản Khe Sanh, việc nâng chất lượng bắt đầu từ vùng trồng. HTX tổ chức sản xuất thông qua 8 tổ nhóm tại địa phương, xây dựng vùng nguyên liệu hơn 300ha và vận hành 3 nhà xưởng chế biến. Mỗi năm, HTX thu mua khoảng 2.000 tấn cà phê quả tươi, góp phần duy trì sản xuất ổn định cho hơn 100 hộ dân, trong đó có 70 hộ Bru-Vân Kiều. HTX hướng dẫn người dân chăm sóc theo quy trình, sử dụng phân bón hợp lý, hạn chế vật tư có nguy cơ gây ô nhiễm, đồng thời thay đổi phương thức thu hái, nâng tỉ lệ quả chín nhằm bảo đảm chất lượng nguyên liệu đầu vào.

“Muốn làm được cà phê chất lượng thì trước hết phải làm tốt từ vùng trồng. Chúng tôi hướng dẫn bà con chăm sóc theo quy trình, thu hái 100% quả chín và kiểm soát chất lượng ngay từ đầu vào”, bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh chia sẻ.

Giữ màu xanh cho vườn cà phê

Quảng Trị định hướng phát triển cà phê theo hướng xanh, sinh thái và bền vững; trong đó khuyến khích sử dụng phân hữu cơ, quản lý đất, nước hợp lý, tận dụng phụ phẩm, phát triển cà phê dưới tán cây và mô hình nông lâm kết hợp. Cách làm này không chỉ hướng đến nâng chất lượng cà phê mà còn góp phần bảo vệ đất, đa dạng sinh học và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Vùng cà phê Khe Sanh đang được tổ chức lại theo hướng chuẩn hóa vùng trồng, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm - Ảnh: Quang Ngọc

Tại xã Hướng Phùng, mô hình cà phê nông lâm kết hợp đang được nhiều hộ dân quan tâm.

Bà Võ Thị Hương Quế, ở thôn Cợp, trồng xen mắc ca, ổi, chanh, dâu... trên khoảng 1,3ha cà phê. Sau nhiều năm, những cây trồng xen vừa tạo bóng mát, giữ ẩm cho vườn cà phê, vừa mang lại thêm nguồn thu cho gia đình. “Cà phê có cây che bóng thì vườn giữ được độ ẩm, cây phát triển ổn định hơn. Những cây trồng xen cũng giúp gia đình có thêm nguồn thu”, bà Quế cho biết.

Không chỉ dừng ở những mô hình riêng lẻ, dự án “Sản xuất cà phê sinh thái và cải thiện rừng tự nhiên” triển khai từ năm 2023 đã hỗ trợ trồng khoảng 50.000 cây bản địa và cây ăn quả trên 620ha. Qua đó, diện tích cà phê nông lâm kết hợp tại Hướng Phùng được nâng lên khoảng 870ha.

Ông Đặng Công Viên, cán bộ Tổ chức quốc tế về bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam chia sẻ: “Cây che bóng giúp cải thiện điều kiện sinh trưởng của cà phê, hạn chế sâu bệnh, xói mòn và dòng chảy mặt, đồng thời góp phần tăng đa dạng sinh học. Phát triển cà phê dưới tán cây vì thế không chỉ tạo ra vùng nguyên liệu có chất lượng mà còn giúp người dân thích ứng tốt hơn với những tác động của biến đổi khí hậu”.

Người dân thu hái cà phê chín tại vùng cà phê Khe Sanh - Ảnh: Quang Ngọc

Một dấu mốc quan trọng của cà phê Khe Sanh là việc được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý “Khe Sanh”. Đây vừa là cơ sở khẳng định nguồn gốc, đặc trưng của sản phẩm, vừa đặt ra yêu cầu quản lý chặt chẽ vùng sản xuất, chất lượng và truy xuất nguồn gốc, với sự tham gia của người trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Các địa phương cần chuẩn hóa vùng sản xuất, quản lý tốt thông tin vùng trồng, tăng cường ứng dụng khoa học-công nghệ, chuyển đổi số; HTX và người sản xuất chú trọng quy trình, truy xuất nguồn gốc; doanh nghiệp, cơ sở chế biến tăng cường liên kết với vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Phát triển cà phê bền vững cũng cần gắn với gìn giữ những giá trị bản địa, bởi cây bản địa không chỉ là cây trồng mà còn gắn với ký ức, tập quán và đời sống của người Bru-Vân Kiều, Pa Kô. Giữ được văn hóa thì mới giữ được chiều sâu cho sản phẩm. Qua đó, từng bước hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ, nâng cao giá trị cà phê Khe Sanh”.

Quang Ngọc