QTO - Từ nhiều năm nay, sản xuất vụ hè-thu luôn là “bài toán khó” khi hàng nghìn ha đất lúa phải bỏ hoang do sản xuất kém hiệu quả hoặc thiếu nước tưới. Tại một số địa phương, việc đưa cây ngô sinh khối vào sản xuất bước đầu cho thấy những tín hiệu tích cực, mở ra hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong vụ hè-thu. Tuy nhiên, để cây ngô sinh khối có thể đi được “đường dài”, phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, việc lựa chọn diện tích phù hợp, tổ chức vùng sản xuất tập trung và gắn sản xuất với nhu cầu tiêu thụ cần được tính toán ngay từ đầu.

Tiềm năng ngô sinh khối trên đất lúa kém hiệu quả

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, vụ hè-thu 2026, toàn tỉnh có 9.454ha đất lúa không tổ chức sản xuất; trong đó 8.251ha không đủ điều kiện sản xuất do thiếu nguồn nước, 1.203ha còn lại có thể sản xuất nhưng phụ thuộc thời tiết hoặc nguồn nước không chủ động, hiệu quả kinh tế thấp.

Từ thực tế này, vụ hè-thu 2026, Trung tâm Khuyến nông tỉnh triển khai mô hình “Chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả sang trồng ngô sinh khối gắn với liên kết, tiêu thụ sản phẩm” tại các xã Trường Ninh, Trường Phú và Phong Nha, với tổng diện tích 34ha, 85 hộ tham gia. Toàn bộ diện tích được liên kết tiêu thụ với Công ty CP Chăn nuôi Dương Gia Quảng Bình theo hợp đồng, giá thu mua tối thiểu 1.080 đồng/kg tại ruộng và 1.600 đồng/kg tại nhà máy.

Ngô sinh khối tại Hợp tác xã Nông nghiệp Vạn Phúc đạt năng suất 45 tấn/ha - Ảnh: Đ.H

Tại xã Trường Ninh, Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Vạn Phúc (HTX Vạn Phúc) thực hiện chuyển đổi 10ha đất lúa không chủ động nguồn nước hoặc sản xuất kém hiệu quả trong vụ hè-thu sang trồng ngô sinh khối. Đây là vụ đầu tiên HTX thực hiện chuyển đổi cây trồng trên diện tích này.

Ông Nguyễn Đình Thành, Giám đốc HTX Vạn Phúc cho biết, ngay sau gieo, mô hình gặp thời tiết bất lợi. Có thời điểm hơn 35 ngày liên tục không có mưa, nắng nóng kéo dài khiến một số diện tích bị ảnh hưởng ở giai đoạn cây con. Sau khi được trồng dặm và thời tiết có mưa, cây ngô tiếp tục phục hồi, sinh trưởng khá tốt.

Theo hạch toán, trên những chân ruộng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, năng suất sinh khối của mô hình đạt khoảng 40-45 tấn/ha. Với năng suất 45 tấn/ha, giá bán 1.600 đồng/kg tại nhà máy, tổng thu đạt 72 triệu đồng/ha; trừ chi phí sản xuất và vận chuyển khoảng 58,5 triệu đồng/ha, lợi nhuận đạt gần 13,5 triệu đồng/ha. Mức lợi nhuận có sự chênh lệch giữa các chân ruộng, phụ thuộc vào khả năng giữ ẩm, tiêu thoát nước và điều kiện đưa máy móc vào sản xuất.

Cần quy hoạch vùng nguyên liệu thuận lợi cho khai thác, vận chuyển - Ảnh: Đ.H

Phát triển thành vùng sản xuất hàng hóa

Quá trình triển khai mô hình, phương án thu mua giữa HTX, hộ dân và doanh nghiệp đã được thống nhất trước thời điểm thu hoạch. Tuy nhiên, khi đi vào thực tế, nhiều yêu cầu phát sinh liên quan đến máy móc, nhân lực, tập kết và vận chuyển sản phẩm.

Tại HTX Vạn Phúc, xã Trường Ninh, quá trình thu hoạch ghi nhận tỉ lệ hao hụt sản lượng gần 25%. Giám đốc HTX Nguyễn Đình Thành cho biết, mặc dù vùng sản xuất đã được quy hoạch tập trung nhưng diện tích canh tác của các hộ vẫn còn nhỏ lẻ, sản lượng từng hộ không đủ một chuyến xe nên phải cân tại ruộng, sau đó tập kết và chờ ghép chuyến. Trong điều kiện nắng nóng, gió Lào, cây ngô sau khi cắt nhanh bị héo, mất nước, dẫn đến giảm khối lượng.

Từ thực tế triển khai cho thấy, việc mở rộng vùng nguyên liệu ngô sinh khối không chỉ phụ thuộc vào năng suất hay giá thu mua mà còn đặt ra yêu cầu cao về tổ chức sản xuất, thu hoạch và vận chuyển. Khi diện tích được tập trung, HTX sẽ thuận lợi hơn trong điều phối thời vụ và tổ chức thu hoạch; doanh nghiệp chủ động hơn trong bố trí máy móc, phương tiện và kế hoạch tiếp nhận; người dân có điều kiện sản xuất theo cùng quy trình, qua đó việc thu gom, vận chuyển cũng thuận lợi và hiệu quả hơn.

Thu hoạch cây ngô sinh khối tại xã Trường Ninh - Ảnh: Đ.H

Hiện đã có 17 xã, phường đăng ký trồng ngô sinh khối vụ hè-thu 2027 với tổng diện tích dự kiến khoảng 346ha. Trong đó, xã Phong Nha đăng ký 60ha, Bố Trạch 50ha, Trường Ninh 40ha, Tân Mỹ 30,2ha, Lệ Ninh 30ha, Trường Sơn 29,3ha...

Theo ông Phan Ngọc Đồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh, việc nhân rộng mô hình trồng ngô sinh khối cần được thực hiện theo hướng có lựa chọn, có quy hoạch vùng nguyên liệu và gắn với chuỗi liên kết ngay từ đầu. Không nên mở rộng diện tích khi chưa bảo đảm các điều kiện cần thiết về thu hoạch, vận chuyển và tiêu thụ. Đây là những yếu tố quyết định việc ngô sinh khối có thể phát triển từ một mô hình chuyển đổi cây trồng thành vùng sản xuất hàng hóa ổn định, hiệu quả và có khả năng duy trì lâu dài.

Đặng Hiền