QTO - Biến đổi khí hậu, hạn hán và xâm nhập mặn đang tạo sức ép ngày càng lớn lên sản xuất nông nghiệp ở miền Trung. Từ thực tiễn đồng ruộng, nhiều giống lúa mới có khả năng chịu hạn, chịu mặn, thích nghi thời tiết cực đoan đã được nghiên cứu, đưa vào sản xuất, mở thêm hướng đi cho nông dân trong giữ ổn định sinh kế và nâng giá trị hạt lúa trên đồng đất Quảng Trị.

Chọn giống cho đồng đất khó

Những năm gần đây, nhiều vùng sản xuất lúa ven biển miền Trung thường xuyên đối mặt với nắng nóng kéo dài, thiếu nước và xâm nhập mặn. Có nơi, sau vài vụ thất bát liên tiếp, người dân phải bỏ hoang ruộng hoặc chuyển đổi cây trồng vì giống cũ không còn phù hợp với điều kiện sản xuất ngày càng khắc nghiệt.

Sức ép từ biến đổi khí hậu cũng đặt ra yêu cầu mới cho ngành nông nghiệp tỉnh nhà: Muốn giữ được đồng ruộng phải bắt đầu từ việc chọn được giống thích nghi tốt hơn với hạn, mặn và thời tiết cực đoan.

Trong 10 năm trở lại đây, Công ty TNHH MTV Giống cây trồng Quảng Bình đã đưa vào nghiên cứu, khảo nghiệm hàng nghìn giống lúa nhằm tìm ra các giống phù hợp với điều kiện sản xuất mới. Riêng giai đoạn 2021-2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường công nhận lưu hành và bảo hộ trên toàn quốc 5 giống mới: QC03, QC11, KH336, KH805 và SV181.

Giống lúa thuần chất lượng cao Thiên Châu 68 đang được khảo nghiệm tại Hợp tác xã Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Mỹ Lộc Thượng, xã Lệ Thủy - Ảnh: Q.N

Ông Lê Văn Lâm, Trưởng phòng Kỹ Thuật, Công ty TNHH MTV Giống cây trồng Quảng Bình cho biết, để tạo ra một giống lúa mới đủ điều kiện đưa vào sản xuất, các nhà nghiên cứu phải trải qua quá trình khảo nghiệm kéo dài từ 7-10 vụ. Sau công đoạn lai tạo, phân lập dòng cá thể và làm thuần mới hình thành được nguồn giống siêu nguyên chủng. Từ đó, giống tiếp tục trải qua các bước khảo nghiệm DUS nhằm đánh giá tính khác biệt, tính đồng nhất, tính ổn định; đồng thời thực hiện khảo nghiệm VCU để đánh giá giá trị canh tác và sử dụng theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia. “Có những giống phải theo dõi liên tục nhiều năm mới xác định được khả năng thích nghi với điều kiện thời tiết cực đoan, khả năng chống chịu sâu bệnh hay độ ổn định về năng suất”, ông Lâm nói.

Trong bộ giống mới được đưa vào sản xuất, QC11 là một trong những giống được đánh giá có nhiều triển vọng ở các vùng ven biển và khu vực thiếu nước nhờ khả năng chịu mặn ở nồng độ 3‰-4‰, thích nghi với chân đất chua phèn và đất nghèo dinh dưỡng. Trong khi đó, QC03 hay SV181 có ưu thế về thời gian sinh trưởng ngắn, năng suất khá, chất lượng gạo tốt và thuận lợi trong bố trí mùa vụ.

Theo ông Bùi Phước Trang, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật tỉnh, trong bối cảnh biến đổi khí hậu tác động ngày càng rõ đến sản xuất nông nghiệp, việc nghiên cứu và đưa vào sản xuất các giống lúa chịu hạn, chịu mặn là hướng đi cần thiết nhằm đa dạng cơ cấu giống và nâng hiệu quả canh tác.

Ông Trang đánh giá: “Các giống mới như: QC03, QC11, KH336, KH805 và SV181 cho thấy khả năng thích nghi khá tốt với điều kiện sản xuất tại địa phương, nhất là ở những vùng thường xuyên chịu tác động của thời tiết bất lợi. Việc doanh nghiệp chủ động nghiên cứu, sản xuất giống và liên kết bao tiêu sản phẩm cũng góp phần tạo thêm sự ổn định cho người dân trong tổ chức sản xuất”.

Khi nông dân mạnh dạn đổi giống

Sau thời gian nghiên cứu khảo nghiệm, các giống lúa mới đang dần hiện diện trên nhiều cánh đồng của tỉnh Quảng Trị. Năm 2024, Công ty TNHH MTV Giống cây trồng Quảng Bình thực hiện liên kết sản xuất hơn 1.500ha lúa, thu mua gần 9.000 tấn lúa hàng hóa. Đến năm 2025, diện tích liên kết tăng lên hơn 2.800ha, sản lượng thu mua đạt gần 17.000 tấn. Nhiều mô hình sản xuất theo hướng hữu cơ cũng được triển khai tại các địa phương ở 2 huyện (cũ): Lệ Thủy, Quảng Ninh với quy mô hàng trăm ha.

Riêng vụ đông-xuân 2025-2026, công ty tiếp tục liên kết sản xuất trên diện tích hơn 2.000ha với các giống chủ lực như: QC11, QC03, QS88, P6, SV181, DV108… tổng sản lượng dự kiến thu mua đạt trên 10.000 tấn thóc các loại. Kết quả liên kết và bao tiêu sản phẩm giúp thu nhập của nông dân tăng hơn 20% so với phương thức canh tác thông thường.

Ông Nguyễn Xuân Kỳ, Giám đốc Công ty TNHH MTV Giống cây trồng Quảng Bình nhìn nhận: “Nghiên cứu giống chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với tổ chức sản xuất và đầu ra cho nông dân. Việc liên kết sản xuất giúp doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu, đồng thời tạo thêm sự ổn định cho người dân trong quá trình sản xuất”.

Tại xã Lệ Thủy, trong nhiều năm qua, HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Mỹ Lộc Thượng đã đưa vào gieo trồng đại trà hơn 35ha giống lúa lai KH336, với năng suất bình quân 85 tạ/ha. Ngoài ra, đơn vị còn đảm nhận sản xuất lúa giống P6 cho công ty trên diện tích 15ha, cũng cho năng suất cao.

Ông Võ Thanh Đạt, Giám đốc HTX Sản xuất kinh doanh dịch vụ nông nghiệp Mỹ Lộc Thượng đánh giá, các giống lúa này có khả năng chống chịu sâu bệnh khá tốt, cây cứng, phù hợp với điều kiện canh tác tại địa phương, năng suất ổn định và chất lượng gạo được nhiều hộ dân đánh giá cao. “Một số giống mới hiện nay không chỉ quan tâm đến năng suất mà còn chú trọng hơn đến chất lượng gạo và khả năng thích nghi với điều kiện thời tiết bất lợi”, ông Đạt chia sẻ.

Không chỉ dừng ở những giống đã đưa vào sản xuất đại trà, HTX cũng đang thử nghiệm hơn 5ha giống lúa lai KH805, 0,5ha giống lúa lai QC Ưu 12 và 0,5ha giống lúa thuần Thiên Châu 68 trong vụ vừa qua. 3 giống lúa mới có thời gian sinh trưởng 120-125 ngày, có năng suất dự kiến 80-85 tạ/ha. Qua bước đầu theo dõi, giống lúa này sinh trưởng khá tốt, hạt gạo dài, cơm dẻo và có mùi thơm nhẹ, phù hợp với chân ruộng địa phương. Nếu tiếp tục ổn định qua các vụ sản xuất, diện tích sẽ được tính toán mở rộng trong thời gian tới.

Giữa những biến động ngày càng khó lường của thời tiết, điều người nông dân cần không chỉ là một vụ mùa đạt năng suất mà còn là sự ổn định để tiếp tục bám ruộng. Và trên nhiều cánh đồng ở Quảng Trị hôm nay, những giống lúa mới đang được kỳ vọng sẽ góp phần giữ lại sự ổn định ấy.

Quang Ngọc