QTO - Dẫu bạn và tôi chưa đi hết mọi miền của Tổ quốc, nhưng cũng có thể biết được rằng đất nước mình là xứ sở của những dòng sông. Mỗi dòng sông chảy qua những vùng đất khác nhau và mang một vẻ đẹp riêng. Có những dòng sông còn mãi âm vang bao chiến công lẫy lừng trong lịch sử chống ngoại xâm, gắn liền với vận mệnh của cả dân tộc. Những dòng sông ấy chảy tràn qua năm tháng, đi vào thi ca, nhạc, họa, cứ mãi thao thức, mãi ngân vang như những bản trường ca nối dài bất tận…

Với Quảng Trị, có một dòng sông bắt nguồn từ chân dãy Trường Sơn, lững lờ uốn khúc, tạo nên vùng sinh thủy cho vựa lúa Lâm-Sơn-Thủy thuộc huyện Minh Linh xưa, nay là xã Vĩnh Thủy. Dòng sông ấy có tên gọi là Sa Lung. Thực ra, sông Sa Lung từ xa xưa có tên gọi là Sa Long, vốn bắt nguồn từ huyền thoại "Rồng sa". Nhưng đến triều đại vua Gia Long (1801-1822), triều đình quy định tất cả các địa danh làng, xã, kể cả tên người không được đặt chữ "Long" vì phạm húy. Nếu lỡ đặt rồi thì buộc phải thay đổi. Chính vì thế, sông Sa Long được đổi thành Sa Lung.

Cụ ông Lê Gia Kiểu ở làng Linh Hải, xã Vĩnh Thủy - Ảnh: P.T.L

Theo sách "Ô Châu cận lục" của tiến sĩ Dương Văn An (năm 1555), sau khi gặp gỡ và nên duyên cùng bà Lê Quý Phi (quê gốc ở huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ), vua Lê Thánh Tông đã phong bà làm vương phi và giao cho cai quản vùng đất Ô Châu để mở mang bờ cõi.

Bà vương phi cùng với hai người anh em ruột của mình đã chiêu mộ dân từ các tỉnh phía Bắc vào phương Nam khai hoang, mở đất, lập nên làng Sa Long (sau đổi thành Sa Trung). Theo đó, cả một vùng đất rộng lớn phía Bắc dòng Sa Lung được khai phá để trồng lúa và hoa màu, hình thành nên những làng quê trù mật, giúp cuộc sống ngày càng ổn định, lòng dân phấn chấn. Khắp nơi đều truyền đi câu hát: “Từ thời Thái Tổ, Thái Tông/Thóc lúa đầy đồng, chim chẳng muốn ăn”.

Núi Linh Sơn, còn gọi là núi Voi, hoặc cao điểm 74 thuộc xã Vĩnh Thủy - Ảnh: P.T.L

Sau khi vương phi qua đời, để tưởng nhớ công lao của bà, người dân làng Sa Long xưa đã lập miếu thờ. Hằng năm, vào tháng ba âm lịch, con cháu của làng dù đi xa đều nhớ tìm về cúng giỗ: “Đi đâu cũng nhớ tháng ba/Hai bảy giỗ bà, tảo mộ vui xuân…”. Sau này, qua các triều đại Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, nhà vua đều có sắc phong và ban tặng vật phẩm cho bà vương phi tại miếu thờ, xem bà là người tiền khai khẩn xứ sở bên dòng Sa Lung.

Hoài niệm tổ tông, chúng tôi, những gã đa đoan vất vưởng, rưng rức một tình yêu quê nhà xa xăm, đã ngược dòng nước tìm về xóm Cồn Chài của làng quê Linh Hải, nơi dòng Sa Lung uốn lượn và có ngọn Linh Sơn nhô cao trầm mặc giữa cánh đồng mà người làng vẫn quen gọi là núi Voi hoặc cao điểm 74. Lòng vọng về bao bồi hồi thương nhớ, chúng tôi cất công lần tìm lại dấu vết làng xưa. Một chiều nhạt nắng, cụ Lê Gia Kiểu dẫn chúng tôi băng qua bãi bồi về phía bờ sông, nơi những rặng tre già vẫn bền bỉ cùng mưa gió, lặng lẽ soi bóng xuống mặt sông.

Người dân xã Vĩnh Thủy làm ruộng dưới chân núi Voi - Ảnh: P.T.L

Ngày xưa ấy, lưu dân Cồn Chài tứ chiếng lang bạt, cũng có người sa cơ lỡ vận rồi ngược sông mà tụ hội về đây. Thoạt đầu nghe đâu chỉ giao lưu kinh tế, đổi chác qua lại những sản vật như lúa gạo, muối, tôm, cá cùng những sản vật từ rừng với người làng Linh Hải. Dần dà rồi quen biết, thân thiện, thế là các vị cao niên trong làng thuận tình cấp luôn bãi đất bên hông "con rùa vàng" cho cư dân sông nước dừng chân cư trú, đặt tên là xóm Cồn Chài. Cái khoảnh đất, khoảnh trời Cồn Chài ấy là minh chứng cho sự cộng cảm giữa thế giới con người gắn với cộng đồng làng nước nơi chốn đầu sông.

Cụ Lê Gia Kiểu là một người anh hùng chân đất của vùng đất Linh Hải trong kháng chiến chống Mỹ năm xưa. Trực chiến tại trận địa súng phòng không mười hai ly bảy trên núi Voi, cao 74m so với mực nước biển, nhiều lần một mình cụ vừa là xạ thủ tầm, hướng, nạp đạn và bóp cò, thay luôn công việc của bốn, năm người.

Điều đáng kính nhất ở con người này là từ trong chiến đấu đến sản xuất vẫn luôn giữ dáng người, nết đất, bình dị chân chất, không mảy may một chút công thần. Năm nay ngoài 90 tuổi, cụ Kiểu vẫn cặm cụi đan những chiếc giỏ mây để kiếm thêm chút thu nhập và chăm sóc lũ chim bồ câu…Thi thoảng, cụ Kiểu lại ra xóm Cồn Chài tần ngần nhìn về phía núi, lòng như thầm hỏi: “Trải qua bao thăng trầm con dân xóm Cồn Chài ly tán, sao vẫn chưa thấy ai tìm về cố quận?”.

Nơi thượng nguồn dòng Sa Lung chảy qua làng Linh Hải, xã Vĩnh Thủy - Ảnh: P.T.L

Xuôi dòng Sa Lung, phía trước làng Đơn Duệ thuộc xã Vĩnh Hoàng vẫn còn dấu vết Thành Mưng. Đó là bức tường thành được bồi bằng đất sét dài khoảng 300m dọc theo bờ sông. Trong ký ức của ông Trần Kiệm, sông Sa Lung chảy qua làng Đơn Duệ vào buổi chiều thường nhấp nhô những cánh buồm nâu của thương hồ mang theo hàng hóa từ biển Cửa Tùng ngược lên Hồ Xá…

Âm vang ngày cũ, lòng biết ơn tiền nhân cứ thôi thúc những người con nặng lòng với quê hương bản quán như ông Kiệm cất lên thành lời: “Non nước Đại Việt ngàn xưa/Đất phương Nam mịt mù biên ải/Núi Linh Sơn chìm trong hoang dại/Sông Hồi nước đục ma thiêng…/Châu Minh Linh có tên từ buổi ấy/Ngẫm đã ngót chín thiên niên kỷ có thừa/Trong những người đi trấn ải ngày xưa/Tiền khai khẩn quý công là một/Người dân lập làng/Được vua ban tên làng Đơn Duệ…”.

Bên cạnh dòng Sa Lung, phía trước mặt làng Đơn Duệ vẫn còn dấu tích con đường thượng quan ngay đầu rú Trạ. Thử bước chân trên con đường thiên lý có lẽ đã ngót mấy nghìn năm tuổi, bâng khuâng chợt nghĩ không biết trong số cổ nhân từng xuôi nam ngược bắc, ai có đủ bản lĩnh và may mắn để đi đến đích, ai vì bạc phận, lỡ thời mà đành dang dở bước chân?

Trở lại nơi thượng nguồn dòng Sa Lung, cạnh làng Linh Hải là làng Thủy Ba gắn với câu ca của người miền Trung về một loài thú dữ: “Cọp Thủy Ba, ma Bình Thuận” hay “Cọp Thủy Ba, ma Trộ Rớ”. Đã từ rất lâu rồi, đất Thủy Ba không ai bắt cọp nữa, nhưng người dân trong làng vẫn thường kể cho con cháu những câu chuyện về một "nghề" lạ lùng trên trần gian của cha ông xưa: Nghề bắt cọp.

Chuyện rằng, ngày xưa rừng Thủy Ba lắm cọp dữ, cọp không chỉ bắt trộm gia súc mà còn tấn công cả con người nên người Thủy Ba buộc phải tìm cách bắt cọp để giữ tính mạng và bảo vệ cuộc sống của chính mình. Vũ khí của họ chính là trí thông minh, lòng dũng cảm và tinh thần đoàn kết. Mỗi khi có cọp dữ xuất hiện, trai tráng khỏe mạnh thì cầm đinh ba, giáo mác và bủa lưới vây bắt... Người già thì bày mưu tính kế, người yếu thì gõ mỏ, phụ nữ thì lo chuyện cơm nước…

Sông Sa Lung chảy qua làng Hiền Lương trước lúc hợp lưu cùng sông Bến Hải để chảy về biển Cửa Tùng - Ảnh: P.T.L

Về sau, dưới triều vua nhà Nguyễn, mỗi khi cần bắt cọp thì nhà vua đều có chiếu chỉ huy động người Thủy Ba vào Kinh để bắt cọp theo lệnh của nhà vua. Nhiều người ở Thủy Ba vẫn còn nhớ những câu vè về những chuyến đi gấp gáp của tráng đinh trong làng: “…Mùng năm sắc mạng vua ra/Chiếu tờ xuống huyện đòi Thủy Ba đi liền…/Truyền cho gạo bới cơm đùm/Lên phường Cảnh Thọ tìm hùm nơi đây…”.

Với địa thế của một vùng đất nơi đầu sông và tiếp giáp với núi non, người dân có tinh thần đoàn kết và dũng cảm. Sau này trong kháng chiến chống Pháp, Thủy Ba đã trở thành căn cứ địa cách mạng quan trọng của cả vùng đất Vĩnh Linh. Bao dư âm ngày cũ vẫn còn đó qua bài hát nổi tiếng của nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương: “Hướng về nam... Ai đã vô Đông Hà, đã qua Hồ Xá, đã đi Bích La, Thủy Ba, Triệu Phong...”.

Sóng nước Sa Lung vẫn chảy trôi theo nhịp thời gian, vẫn âm vang muôn vàn cung bậc, thao thức, lắng nghe và hát lên bao chuyện vui buồn của làng quê như nỗi lòng của một nhà thơ: “Sa Lung, Sa Lung ơi!/Ôi dòng sông trong như nước mắt/Cứ dạt dào chảy mãi giữa hồn tôi…”.

Còn với chúng tôi, những kẻ đa đoan, vẫn mải miết đi tìm hình bóng quê nhà gắn với những dòng sông, mong được tâm tình cùng phận thuyền chài dưới trời mưa nắng, được chia sớt những buồn kiếp người cùng ngọn gió, dòng nước như những đời sông cứ mãi trôi đi, cứ mãi miệt mài tìm về với biển…

Phan Tân Lâm