QTO - Trong không gian mới của phường Bắc Gianh, trải qua hơn nửa thiên niên kỷ hình thành và phát triển, làng Thổ Ngọa vẫn lặng lẽ lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử và ký ức cộng đồng. Không chỉ là nơi cư ngụ của bao thế hệ người dân mà ngôi làng còn là không gian văn hóa, nơi hun đúc, lưu giữ những truyền thống và bản sắc riêng. Những ngày này, khi lễ kỷ niệm 555 năm thành lập làng đang đến gần, không khí rộn ràng đã lan tỏa khắp làng quê, đánh thức niềm tự hào về một miền quê trong “bát danh hương” của tỉnh Quảng Bình xưa.

Sáng cuối tuần, theo chân các bậc cao niên làng Thổ Ngọa, tôi có dịp đến thăm những địa chỉ quen thuộc gắn với lịch sử của làng như chùa Cảnh Tiên, đền Thánh Võ, chợ Họa, khu dân cư ven sông Gianh và Cồn Két bình yên giữa sóng nước... Ngôi làng xưa nay đã trở thành một phần của phường Bắc Gianh đang phát triển sôi động; những con đường làng nhỏ ngày nào giờ được thay bằng các trục phố rộng rãi, tấp nập. Thế nhưng giữa nhịp sống đô thị, những địa chỉ tâm linh và ký ức cộng đồng ấy vẫn lặng lẽ hiện diện, như những mốc thời gian nhắc nhớ về chặng đường hơn nửa thiên niên kỷ của ngôi làng.

Những ngày này, trong câu chuyện của các bậc cao niên vừa là ký ức với niềm tự hào, vừa háo hức, tất bật với những phần việc đang được gấp rút chuẩn bị cho lễ kỷ niệm 555 năm thành lập làng-ngày hội mà bao thế hệ người dân đang háo hức chờ đợi.

Đền Võ Thánh, niềm tự hào của người dân làng Thổ Ngọa, được phục dựng, tôn tạo, trở thành điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh của cộng đồng - Ảnh: N.M

Trong câu chuyện rôm rả của ông Nguyễn Ngọc Diễn, trưởng làng và ông Nguyễn Duy Phú ở làng Thổ Ngọa, lịch sử của ngôi làng được ôn lại sống động. Còn cuốn “Địa chí làng Thổ Ngọa” do tác giả Đỗ Duy Văn biên soạn đã phân tích khá rõ bối cảnh lịch sử hình thành làng, gắn với bốn đợt di dân từ Bắc vào Nam tìm đất mới sinh cơ, lập nghiệp.

Theo một số tư liệu tộc phả được ghi lại trong sách, ông Nguyễn Khống (tự Khắc Nhượng), quê ở xã Thổ Vượng, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Quang, xứ Nghệ An (nay thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh), là một võ tướng phò vua Lê Thánh Tông. Sau khi lập công trong cuộc chinh phạt Chiêm Thành, năm 1471 ông được cử vào trấn giữ quân doanh Ba Đồn và được vua ban cho vùng đất hoang hóa dọc theo doanh trại. Ông cùng vợ là bà Hoàng Thị Trường, người làng Ngọa Kiều (Can Lộc, Hà Tĩnh) và họ hàng vào khai khẩn, lập nghiệp, đặt nền móng cho làng Thổ Ngọa. Hai chữ Thổ Ngọa được ghép từ tên quê của ông và quê vợ, là cách để ông lưu giữ ký ức về quê hương khi đặt chân đến vùng đất mới.

Thổ Ngọa từng sở hữu nhiều công trình kiến trúc mang dấu ấn văn hóa đặc sắc. Thế nhưng do nằm ven sông Gianh, vùng đất từng là ranh giới thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh và sau này trở thành trọng điểm đánh phá ác liệt trong chiến tranh, nhiều công trình đã bị tàn phá, không còn dấu tích hoặc hư hỏng. Trong những năm tháng khốc liệt ấy, một số công trình còn được tháo dỡ để lấy gỗ làm hầm trú ẩn và phục vụ nhu cầu dân sinh. Ngày nay, một số di tích đã được tôn tạo, phục dựng như chùa Cảnh Tiên, đền Võ Thánh cùng hệ thống 5 giếng cổ của làng…, trở thành địa chỉ tâm linh gắn bó với đời sống tinh thần của người dân trong làng.

Nơi đây cũng là vùng đất giàu truyền thống lễ hội với nhiều trò chơi dân gian như bài chòi, đấu roi, đu xuân, cờ tướng, cờ thẻ, cờ người, gà chọi… Trong đời sống ẩm thực, cùng với những món ăn bình dị mà đậm đà hương vị quê nhà, mâm cỗ 5 tầng với những quy tắc bày biện chặt chẽ từ lâu đã trở thành niềm tự hào của người dân Thổ Ngọa bởi sự cầu kỳ và tinh tế.

Làng còn nổi tiếng với nghề làm nón lá, được xem là chiếc nôi của nhiều làng nón trong vùng. Từ công việc lao động thường ngày đã tạo nên nét sinh hoạt văn hóa riêng khi trai gái vừa làm nón, vừa hát hò đối đáp. Con gái Thổ Ngọa không chỉ đảm đang mà còn nổi tiếng xinh đẹp. Cùng với đó, buôn bán cũng là nghề khá phát triển của cư dân nơi đây, góp phần tạo nên sự năng động, trù phú cho ngôi làng ven sông Gianh.

Bởi chính từ những lớp trầm tích văn hóa ấy mà qua bao thế hệ, Thổ Ngọa đã sản sinh và nuôi dưỡng nhiều người con tài danh. Dù ở đâu, trên lĩnh vực nào, họ vẫn luôn mang theo trong mình ký ức về một miền quê bên dòng Gianh, nơi đã hun đúc nên nhân cách và khát vọng vươn lên của mỗi người.  

Những giá trị lịch sử, văn hóa của Thổ Ngọa đang được cấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm gìn giữ, phát huy. Bí thư Đảng ủy phường Bắc Gianh Đinh Thị Ngọc Lan cho biết, với bề dày hơn nửa thiên niên kỷ, Thổ Ngọa là nguồn tài sản văn hóa quý của địa phương. Vì vậy, phường đang từng bước rà soát, sưu tầm tư liệu, khôi phục các giá trị văn hóa truyền thống, kết nối các di tích, lễ hội và nghề truyền thống để hình thành các điểm tham quan, trải nghiệm văn hóa cộng đồng, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương và phát triển du lịch địa phương.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, ngôi làng bên dòng Gianh vẫn bền bỉ gìn giữ những giá trị văn hóa và ký ức của nhiều thế hệ. Trong nhịp sống mới hôm nay, những “dấu xưa” ấy không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là nguồn lực để quê hương tiếp tục gìn giữ bản sắc, hướng tới phát triển bền vững trong tương lai.

Diệp Đồng