QTO - Có những con người lặng lẽ cống hiến cả cuộc đời mình cho khoa học, cho cộng đồng, để rồi điều đọng lại sâu nhất là những giá trị nhân văn được trao đi. Giáo sư, Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân Nguyễn Anh Trí, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương là một người như thế. Những ngày đầu xuân mới, phóng viên (P.V) Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Trị đã có cuộc chuyện trò cùng ông.

- P.V: Thưa ông, truyền thống quê hương, gia đình có ảnh hưởng như thế nào đối với ông?

- GS Nguyễn Anh Trí: Tôi nhớ, khi được phong Giáo sư, có nhà báo hỏi rằng chắc hẳn tôi đã được thụ hưởng một nền giáo dục rất thuận lợi. Tôi đã trả lời rất thẳng thắn: Tuổi thơ tôi gắn với một nền giáo dục nhiều đứt gãy và thiếu thốn. Đứt gãy vì chiến tranh, thiếu thốn vì gia đình và quê hương đều nghèo, điều kiện học tập không đầy đủ.

Nhưng tôi may mắn được lớn lên trong một “cái nôi” rất đặc biệt. Lệ Thủy là vùng đất giàu truyền thống nghĩa tình và cách mạng. Chính không gian văn hóa, lịch sử ấy đã nuôi dưỡng trong tôi lòng tự trọng, ý thức về trách nhiệm và khát vọng phải sống sao cho xứng đáng với quê hương, để có thể đóng góp điều gì đó cho đất nước. Còn về truyền thống gia đình, chúng tôi lớn lên trong nghèo khó.

Tuy vậy, trong cái nghèo ấy, ba tôi luôn đau đáu một điều-phải cho các con được học hành đến nơi đến chốn. Ông thường nói, chỉ có học mới thay đổi được cuộc đời mình và mới có thể giúp ích cho xã hội. Mẹ tôi tảo tần, một mình quán xuyến gia đình khi ba đi công tác nhưng ba mẹ luôn dành tất cả những gì có thể cho việc học của con. Có lẽ chính tình cảm gia đình và quê hương ấy đã trở thành động lực bền bỉ nhất.

GS.TS Nguyễn Anh Trí - Ảnh: NVCC

- P.V: Thưa Giáo sư, tháng 8/1966, trong kế hoạch sơ tán mang mật danh K8, ông là một trong hàng vạn học sinh vùng tuyến lửa Vĩnh Linh, Quảng Bình phải rời gia đình, vượt hàng trăm cây số ra Bắc học tập và sinh sống. Hành trình gian khó được nhiều người xem như “vạn lý trường chinh”, là “thép từ ngàn độ lửa”. Với riêng ông, quãng thời gian K8 ấy đã rèn giũa và định hình con người ông như thế nào?

- GS Nguyễn Anh Trí: Năm 1966, tôi lên đường đi K8 khi mới 8, 9 tuổi. Hành trình đi bộ 3 tháng trời từ Lệ Thủy ra đến Thọ Xuân, Thanh Hóa đã rèn giũa cho tôi tinh thần quyết tâm vượt khó và tình đồng đội, anh em đùm bọc lẫn nhau. Sống xa nhà gần 3 năm, tôi học được bản lĩnh tự lập mạnh mẽ, biết cách sống với Nhân dân, với địa phương và những người khác biệt về văn hóa. Tất cả những trải nghiệm đó là vô giá để tôi bước tiếp trong đời.

GS.TS Nguyễn Anh Trí giây phút chia tay các bệnh nhân trước khi về nghỉ hưu - Ảnh: NVCC

- P.V: Khi là Viện trưởng Viện Huyết học-Truyền máu Trung ương, ông đã khởi xướng những phong trào như Lễ hội Xuân Hồng hay Hành trình Đỏ. Với ông, đâu là thách thức lớn nhất ở thời điểm ban đầu?

- GS Nguyễn Anh Trí: Khi tôi nhận nhiệm vụ năm 2003, thách thức lớn nhất là tình trạng thiếu máu nghiêm trọng trên toàn quốc. Nhu cầu khi đó khoảng hơn 700.000 đơn vị máu mỗi năm nhưng lượng tiếp nhận được chưa tới 100.000 đơn vị. Thiếu máu điều trị khiến nhiều bệnh nhân rơi vào tình trạng rất nguy cấp. Đó là áp lực lớn nhất và cũng là động lực thôi thúc chúng tôi phải hành động.

Có hai thời điểm thiếu máu trầm trọng. Thứ nhất là ngay sau Tết Nguyên đán, do quan niệm hiến máu đầu năm là “mất may”. Vì vậy, chúng tôi tổ chức Lễ hội Xuân Hồng để vừa kịp thời bổ sung nguồn máu, vừa thay đổi nhận thức xã hội. Thứ hai là giai đoạn mùa hè, từ tháng 5-9, đặc biệt là tháng 7-khi lượng người hiến máu giảm mạnh.

Từ thực tế đó, chúng tôi phát động Hành trình Đỏ-một chiến dịch vận động hiến máu xuyên Việt, lan tỏa tinh thần nhân ái trên phạm vi cả nước. Đến nay, hai chương trình ấy vẫn được duy trì và phát triển, trở thành những hoạt động có ý nghĩa sâu rộng trong phong trào hiến máu tình nguyện của Việt Nam.

GS.TS Nguyễn Anh Trí (ở giữa) tham gia các hoạt động xã hội - Ảnh: NVCC

- P.V: Không chỉ là nhà khoa học, ông còn sáng tác thơ, nhạc và đã ra mắt nhiều tập thơ, sáng tác hơn 230 ca khúc. Trong 1 bài thơ, ông có viết: “Tựa vào Mẹ/Nhận được tình thương/Tựa vào Cha/Thêm lòng dũng cảm/Tựa vào câu ca/Nghe rõ hơn nốt nhạc cuộc đời…”. Với ông, thơ ca và âm nhạc có ý nghĩa như thế nào trong cuộc đời?

- GS Nguyễn Anh Trí: Tôi nghĩ thơ ca và âm nhạc, với bất kỳ ai, đều là một nguồn sức mạnh tinh thần. Nó giúp con người sống tốt hơn, đẹp hơn và có thêm quyết tâm để đi qua những thử thách của cuộc đời. Với tôi cũng vậy. Nhưng tôi thấy mình may mắn hơn một chút khi có thể chuyển những suy nghĩ, những rung động của mình thành câu thơ, rồi từ câu thơ ấy lại có thể ngân lên thành những nốt nhạc, thành bài ca. Chính điều đó đã tiếp thêm cho tôi rất nhiều năng lượng. Không chỉ là sức mạnh để vượt qua khó khăn, mà hơn hết là niềm vui và hạnh phúc trong lao động, trong sáng tạo và trong từng ngày được sống.

- P.V: Nhìn lại một hành trình dài gắn bó với khoa học và những lựa chọn không ít áp lực, theo ông, điều gì là giá trị lớn nhất mà một người trí thức cần giữ cho mình để không đi chệch khỏi con đường đã chọn?

- GS Nguyễn Anh Trí: Trước hết, đó là một tình yêu sâu sắc đối với đất nước, với Tổ quốc. Khi trong mình có tình yêu ấy, mình sẽ tự biết phải sống và làm việc như thế nào cho xứng đáng. Thứ hai là sự chấp hành nghiêm túc pháp luật. Trong quá trình sống và làm việc, nhất là khi hoạt động ở nhiều lĩnh vực khác nhau, con người ta rất dễ va đập, rất dễ bị cám dỗ hay chệch hướng. Nếu mình luôn đặt pháp luật làm nguyên tắc, làm “ranh giới đỏ” cho hành động của mình, thì mình sẽ vững vàng hơn và thường đi đúng đường hơn.

Và điều nữa, không thể thiếu, là sự nỗ lực không ngừng. Cuộc sống vốn nhiều khó khăn, nhiều thử thách. Nếu không cố gắng, không bền bỉ, thì rất dễ dừng lại giữa chừng. Đó là những giá trị quan trọng nhất để người trí thức không đi chệch khỏi con đường mình đã chọn và có thể đi tới đích của cuộc đời mình.

- P.V: Ông muốn nhắn gửi điều gì đến những người trẻ hôm nay, đặc biệt là những bạn đang chọn con đường khoa học và y học?

- GS Nguyễn Anh Trí: Với bất kỳ ai, ở bất kỳ ngành nghề nào, cũng phải luôn nỗ lực và cố gắng hết mình. Không có con đường thành công nào trải đầy hoa hồng. Mọi giá trị đều phải được đánh đổi bằng sự bền bỉ và kỷ luật với bản thân. Riêng đối với các bạn trẻ trong ngành Y, tôi muốn nhấn mạnh thêm hai điều. Thứ nhất, nghề Y là nghề học suốt đời. Thứ hai và có lẽ còn quan trọng hơn, nghề Y đòi hỏi tình người và đạo đức nghề nghiệp rất cao. Khi đã lựa chọn dấn thân vào con đường này, người thầy thuốc phải thường xuyên tự rèn luyện, tự tu dưỡng mình. Sự tu dưỡng ấy trước hết nằm ở trái tim, ở lòng nhân ái, ở sự thấu cảm và trách nhiệm với người bệnh.

- P.V: Cảm ơn ông với cuộc trò chuyện rất thú vị!

Diệu Hương (thực hiện)